Tegenstrijdig gedrag bij winnaars en verliezers

Achtergrond..

den haag Agnes Kant van de SP vertrekt. Het is het eerste en vooralsnog enige bijltje dat erbij wordt neergegooid. Maar er waren meer grote verliezers bij de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag. Het CDA van Jan Peter Balkenende haalde de laagste score aller tijden – minder dan de PvdA, minder zelfs dan de VVD. Wouter Bos verloor met zijn PvdA maar liefst 663 raadszetels, een uitslag vergelijkbaar met die van de verguisde partijleider Ad Melkert in 2002. En – opvallend – Bos juichte erbij, hij klapte, werd omhelsd. ‘De PvdA is terug!’

Zelfs Alexander Pechtold van D66, in hosannastemming in Utrecht, moet een dubbel gevoel aan de avond hebben overgehouden. Hij tekent weliswaar voor een vervijfvoudiging van het aantal raadszetels, maar kan onmogelijk blij zijn met de vertaling daarvan in Kamerzetels: 15 in plaats van de 24 of zelfs 26 die hij een paar maanden terug in de peilingen scoorde.

Wat is er aan de hand in de politiek? Dramatische verliezen, vreugde bij een nederlaag, tandenknarsen bij een eclatante overwinning – het tekent de politieke situatie van het moment. Niet eerder veranderden kiezers zo snel van mening, niet eerder waren hun voorkeuren zo versplinterd.

Dat Wouter Bos blij is met (omgerekend) 27 Kamerzetels, komt louter en alleen omdat geen enkele partij meer boven de dertig zetels scoort. Refereren aan de uitslag van vier jaar geleden is haast onzinnig – de kiezer leeft anno 2010 alweer in een volstrekt andere wereld. Wat in 2006 een tegenvaller was (41 en 33 zetels voor respectievelijk CDA en PvdA), zijn nu onvoorstelbaar hoge scores.

Het stemgedrag van de Nederlandse kiezer is zo grillig, dat de campagnestrategieën drie maanden voor de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni nog hoogst onduidelijk zijn. De breed gedeelde wens in Den Haag is om het over de economie te hebben, over banen en bezuinigingen – een inhoudelijke campagne.

De grote partijen zullen er een tweestrijd van proberen te maken: Bos versus Balkenende, Balkenende tegen Wilders, of Bos versus Wilders. Ze hebben baat bij die focus, omdat die stemmen wegtrekt bij kleinere partijen.

In de verkiezingsdebatten van de afgelopen weken wordt een andere trend zichtbaar: zowel Bos als Balkenende zet zich meer en meer af tegen Geert Wilders. Het idee de Wilders-kiezer niet voor het hoofd te stoten en begrip te tonen voor de problemen die de PVV-leider benoemt, is naar de achtergrond geraakt. Vooral Bos hakt er de laatste dagen stevig op in.

Dat dat electoraal lonend is, bewees D66 al. Sterker, als Bos de rol van Pechtold als anti-Wilders overneemt, kan dat D66 volgens Gerrit Voerman, directeur van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen van de Rijksuniversiteit Groningen, duur komen te staan. ‘Er is nu in de peilingen al rechtstreeks verkeer tussen D66 en de PvdA’, zegt Voerman. ‘Wat D66 verliest, komt er bij de PvdA bij.’ D66 kan wel eens te vroeg hebben gepiekt, denkt Voerman.

En dan, de puzzel van na 9 juni. Een rechtse coalitie (CDA, PVV, VVD) of ‘Paars-Plus’ (PvdA, VVD, D66, GroenLinks) lijken de meeste kans te maken, zij het dat beide nog niet aan een meerderheid in de Tweede Kamer komen. Als persoon lijkt Bos de beste papieren te hebben voor het premierschap. Hij geniet in peilingen het meeste vertrouwen, en laat Balkenende daarbij ver achter zich.

Opiniepeiler Maurice de Hond denkt echter dat de ‘doorgroeimogelijkheden’ van de PvdA beperkt zijn. ‘Het zal niet gauw richting 35 zetels gaan. Femke Halsema van GroenLinks is in haar rol als éminence grise een geduchte concurrent, en ook Pechtold pikt een grote groep PvdA-kiezers.’

Voor de hand liggende coalities ziet De Hond niet. ‘Je hebt een sudokuspecialist nodig om op 75 zetels te komen.’ Eén ding is volgens hem duidelijk: ‘De kiezer is toe aan een volgende generatie leiders.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden