nieuwswit-rusland

Tegenstanders president Loekasjenko in gevecht met politie na omstreden uitslag verkiezingen

In Wit-Rusland zijn de afgelopen nacht massale demonstraties uitgebroken tegen de uitslag van de presidentsverkiezingen. Tegenstanders van alleenheerser Aleksandr Loekasjenko botsten in het hele land met veiligheidstroepen.

Na bekendmaking van de exitpoll braken er gevechten uit tussen agenten en demonstranten. Beeld AFP

Loekasjenko deed zijn bijnaam ‘de laatste dictator van Europa’ zondag eer aan door zichzelf voor de zesde keer uit te laten roepen tot winnaar van de presidentsverkiezingen. Meteen na bekendmaking van een exitpoll die de president 80 procent van de stemmen gaf, namen duizenden Wit-Russen straten en pleinen over. Ze scandeerden ‘wij hebben hier de macht’, riepen op tot het aftreden van Loekasjenko en bouwden op sommige plekken barricades.

Loekasjenko’s regime had moeite de controle terug te krijgen. Urenlang flikkerde de hemel boven hoofdstad Minsk onafgebroken door ontploffingen van stungranaten van de veiligheidstroepen. Die grepen ook naar traangas, rubberen kogels en waterkanonnen. Demonstranten gooiden op sommige plekken terug met stenen.

Schilden laten zakken

In vijf provinciesteden waren het de demonstranten die zegevierden: daar lieten groepen veiligheidsagenten hun schilden zakken toen ze geconfronteerd werden met veel grotere groepen demonstranten. Dat is niet eerder gebeurd in Wit-Rusland. Een groepje agenten dat zich niet overgaf in Minsk, werd met geweld overmeesterd.

De confrontaties leidden tot tientallen gewonden, vaak als gevolg van rubberen kogels. In Minsk reed een arrestatiewagen over een demonstrant die van de bumper van de wagen viel en zwaargewond raakte. Rond 3 uur ’s nachts was het op de meeste plekken weer rustig. Daarmee is het acute gevaar geweken voor Loekasjenko.

Aleksandr Loekasjenko in een stemlokaal in Minsk.Beeld Reuters

Werkelijke uitslag

Maar de prille leider van de oppositie, Svetlana Tichanovskaja, eist dat de kiescommissie maandag de werkelijke verkiezingsuitslag bekendmaakt, en niet de uitslag die van hogerhand is opgelegd. Volgens de exitpoll kreeg Tichanovskaja nog geen 7 procent van de stemmen, maar eerlijk getelde stemmen bij twintig stembureaus laten volgens haar zien dat zij de grote winnaar is van de verkiezingen.

Zelfs voor Wit-Russische begrippen was de repressie zondag ongekend. Verdwijningen van waarnemers, arrestaties van buitenlandse journalisten en inzet van de landmacht behoorden niet tot de draaiboeken van eerdere verkiezingsdagen. Voor Loekasjenko (65) is repressie de enige manier om zijn 26-jarige presidentschap te verlengen met nog eens vijf jaar. Ondanks de arrestatie en verdrijving van vrijwel al zijn tegenstanders durfde hij het niet aan om zondag de keuze aan de bevolking te laten.

Obstructie

De veiligheidsdiensten zetten alles op alles om het verloop van de stemming geheim te houden. Zeker dertig lokale waarnemers werden aangehouden nadat ze vanuit stemlokalen ongeregeldheden hadden gemeld. Een van hen werd meteen veroordeeld tot een tiendaagse gevangenisstraf wegens obstructie van de politie, een veelgebruikte manier om critici op te sluiten.

Buitenlandse waarnemers waren voor het eerst sinds 2001 niet welkom. Internationale media kregen geen accreditatie. Drie Russische journalisten die het zonder accreditatie probeerden, werden door agenten in burger tegen het asfalt gedrukt, in de boeien geslagen en linea recta gedeporteerd.

Observaties kwamen zondag van de Wit-Russen zelf. Ondanks de tijdelijke platlegging van het internet slaagden ze erin om via sociale media talloze schendingen van de kieswet te delen. Zo filmden ze hoe een vrouwelijk kiescommissielid via een ladder een stemlokaal uit klauterde met, zo lijkt het, twee tassen vol stembiljetten. De vluchtpoging werd ondersteund door een politieagent die de ladder vasthield, waarna het commissielid de benen nam met de tassen.

Demonstranten in botsing met de veiligheidstroepen.Beeld REUTERS

Stembiljetten verdoezelen

Het was duidelijk dat Loekasjenko’s ambtenaren bergen aan stembiljetten moesten verdoezelen om te winnen. Zijn belangrijkste uitdagers – een bankier, een diplomaat en een vlogger – die zich na hun opsluitingen verenigden achter de laatst overgebleven oppositievertegenwoordiger, verzamelden honderdduizenden handtekeningen voor hun kandidaatstellingen. Ondanks dreigementen van de veiligheidsdienst KGB en 1.300 aanhoudingen tijdens de campagne, trokken Wit-Russen tijdens de campagne al massaal de straat op voor huisvrouw Svetlana Tichanovskaja, de enige oppositiekandidaat die mocht meedoen.

Om tegenstanders stil te krijgen moest de regering zelfs voetbalwedstrijden laten stilleggen: in stadions klonken geen clubaanmoedigingen meer, maar alleen nog leuzen tegen de president. Het toont dat het protest zich geenszins meer beperkt tot hoogopgeleide, stedelijke jongeren.

Beeld REUTERS

Gebrek aan bondgenoten

De repressie kan Loekasjenko’s toenaderingspogingen tot het Westen bemoeilijken. Loekasjenko zoekt met spoed bondgenoten wegens een oplopende ruzie met het machtige buurland Rusland, de traditionele bondgenoot die grote invloed heeft in Wit-Rusland. De spanningen met president Poetin lopen op sinds begin dit jaar, toen Loekasjenko weigerde in te gaan op een verzoek van Poetin tot vergaande economische en politieke integratie tussen Rusland en Wit-Rusland. De verkiezingen hebben de relatie verder onder druk gezet, omdat Loekasjenko zijn interne tegenstand publiekelijk afdoet als Russische inmenging en zelfs 33 Russische staatsburgers liet arresteren op verdenking van terrorisme.

De Europese Unie bekritiseerde het verloop van de Wit-Russische verkiezingen in een eerder stadium van de race. Brussel legde Loekasjenko’s regering een keer sancties op wegens het neerslaan van protesten na verkiezingen in 2010. Demonstranten kregen toen jarenlange celstraffen opgelegd.

Het vervolg van de huidige protesten zal afhangen van de bereidheid van de Wit-Russen om te demonstreren in gevaarlijke omstandigheden. De campagne liet zien dat de onvrede over Loekasjenko groter is dan ooit, vooral door de vastgeroeste economie, een gebrek aan politieke vrijheden en Loekasjenko’s weigering om de bevolking te beschermen tegen het coronavirus. Maar op straat is nog meer te verliezen, zo probeerde Loekasjenko zondagnacht alvast duidelijk te maken.  

Jevgeni Joesjkevitsj weet dat ze hem ieder moment met een zak over zijn hoofd een bestelbusje in kunnen duwen, de agenten van de Wit-Russische geheime dienst KGB. Toch helpt de oud-rechercheur Wit-Russen die voor de veiligheidsdiensten werken om een nieuwe baan te vinden. Lees de reportage.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden