Tegenlicht is mild over orwelliaanse controlestaat China

TV-recensie Haro Kraak

Zijn innovatie en creativiteit alleen mogelijk in een klimaat van intellectuele vrijheid?

Wat weet Xi Jinping van u? Van mij zou de president van China kunnen weten dat ik vorige week voor een dumpprijsje oortjes heb besteld op AliExpress. Het pakketje is nog niet aangekomen, maar dankzij VPRO Tegenlicht, zondag op NPO 2, heb ik nu al spijt.

Tja, het is natuurlijk niet fraai voor het klimaat, een product voor een paar euro naar de andere kant van de wereld verschepen, maar nu blijkt dat ik met de aankoop ook bijdraag aan een orwelliaanse controlestaat.

'Ik zou mijn boeken niet bij Alibaba bestellen', zei Hans Moleman, schrijver van een boek over Alibaba-oprichter Jack Ma. De Chinese regering houdt consumentenprofielen bij met data van webshops. En als de inhoud van de gekochte boeken het regime niet bevalt, vreesde Moleman dat hem zomaar een volgend visum kan worden geweigerd.

Het is inmiddels een bekend verhaal: via het sociale-kredietsysteem houdt China de gedragingen van zijn burgers scherp in de gaten, off- en online. Goed bedrag wordt beloond met privileges. Wie overtredingen begaat komt op een zwarte lijst en wordt in feite een paria.

Hoe streng die controle is, liet Ruben Terlou zondagavond zien in de slotaflevering van Door het hart van China. Met gezichtsherkenningssoftware wordt in de stad Shenzen geregistreerd wie door rood loopt. Na vijf overtredingen beland je op de zwarte lijst. Een lening afsluiten is dan onmogelijk. 'Het wordt hier net 1984', zei een politicus uit de onafhankelijke regio Macau.

Een misschien wel rakere popculturele verwijzing is Black Mirror, de serie die ons in elke aflevering een ander schrikwekkend toekomstbeeld voorspiegelt. In 'Nose Dive' uit seizoen 3 heeft één netwerk alle sociale media vervangen. In deze app beoordelen mensen elkaar na elke interactie. Je gemiddelde score bepaalt voor welke vluchten, banen, huizen en auto's je in aanmerking komt.

Het gevolg is dat mensen eng aardig tegen elkaar zijn. Niet omdat ze diep van binnen overtuigd zijn dat dat juist is, maar omdat ze een slechte rating vrezen. Zo creëer je dus een angstig, opportunistisch volk bestaande uit eerste-, tweede- en derderangsburgers.

In Tegenlicht werd desalniettemin tamelijk mild geoordeeld over de controle die China uitoefent online. 'De Chinezen', zei onderzoeker Rogier Creemers, 'hebben het internet veel correcter ingeschat dan wij.'

De Chinezen begrijpen volgens Creemers niet dat 'wij de stabiliteit en integriteit van ons politieke systeem overboord gooien als gevolg van een soort openmaatschappijfetisjisme'. Creemers leek te willen zeggen dat het zo gek nog niet is als de overheid bepaalt welke informatie goed is voor het volk.

Gek genoeg lijkt het Chinese volk dat ook wel best te vinden. In het Westen denken we dat innovatie en creativiteit alleen mogelijk zijn in een klimaat van intellectuele vrijheid, zei Duncan Clark, die bedrijven in China adviseert. Maar welvaart en technologische vooruitgang hebben de Chinezen niet mondiger gemaakt, maar juist slimmere ondernemers en grotere consumptieslaven. Gulzig maar gedwee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.