Tegen radicale islam is verleiding beste wapen

‘Waarom zouden we moeten geloven dat het Rijk van de Rede op komst is?’

‘Wanneer u mij thuis opbelt, zou het kunnen dat mijn telefoon niet werkt’, vertelt György Konrád bij het maken van een afspraak. ‘Blijven proberen is dan de boodschap.’

De 76-jarige Hongaarse meester-verteller klinkt niet bepaald alsof hij bij de tijd is, maar daar lijkt hij zich niet aan te storen. ‘Erg benijdenswaardig vind ik het niet om in deze eeuw te leven. Ik voelde mij beter op mijn gemak in de vorige.’

Voor iemand die als kind ternauwernood de Holocaust overleefde, is dat een gewaagde stelling, maar Konrád, die op het eind van de jaren tachtig internationaal doorbrak met zijn autobiografisch getinte roman Tuinfeest, is niet van zijn stuk te brengen. Hoopvol is hij niet gestemd over de toekomst. Hij vreest dat met het begin van de eeuw een middelmatig tijdperk is aangebroken, waarin vrijheid en democratie te wensen overlaten. ‘Waarom zouden we nu moeten geloven dat het Rijk van de Rede op komst is?’

Met Rusland en China, de oude en nieuwe supermacht, zal het nog wel meevallen, gelooft hij. Die landen zijn zich aan het aanpassen, al zijn ongelukken natuurlijk nooit uitgesloten. Maar in tegenstelling tot in het zuidoosten doen ze daar volgens hem niet aan gevaarlijk extremisme.

Het zuidoosten, dat is voor Konrád de moslimwereld, waar godsdienst de dominerende factor is. Sinds het begin van de eeuw is er volgens de schrijver sprake van een nieuwe tegenstelling: de islam heeft de plaats van het communisme ingenomen als vijand van het Westen. Hij vreest voor een nieuw totalitarisme. ‘De moslims hebben de intellectuele fermentatie van Renaissance en Verlichting niet meegemaakt. Dat kan zorgen voor gekke stemmingen. Ik denk niet dat het een bewijs van racisme is om dat te erkennen.’

Uit ervaring weet Konrád hoe gevaarlijk fundamentalisme kan zijn: als Hongaar die de Tweede Wereldoorlog meemaakte kreeg hij zowel het fascisme als het communisme te verduren. Tot 1988 was zijn werk in Hongarije verboden.

Dat westerlingen en moslims er fundamenteel verschillende opvattingen op nahouden, werd Konrád duidelijk na de aanslagen van 11/9. ‘Een van de zelfmoordpiloten schreef in zijn dagboek: Jullie houden van het leven, wij van de dood.’ Hoewel het een simplificatie is, zit daarin volgens Konrád de kern van het verschil: in het kritische, rationele Westen is geen ruimte voor maagden die in het paradijs op zelfmoordterroristen zitten te wachten.

Konrád heeft geen hoge achting voor de linkse intellectuelen die ‘met de glimlach’ het gevaar proberen af te doen. Toch is hij geen aanhanger van de militaire aanpak à la Bush. Om van de fundamentalisten af te geraken, pleit hij voor een beetje meer Realpolitik. In Afghanistan stelt hij voor de door de Taliban gedomineerde heroïnehandel aan banden te leggen door zelf de papaver van de boeren te kopen. Pogingen om de lokale bevolking alternatieve teelten op te dringen, zoals de NAVO doet, zijn volgens hem tot mislukken gedoemd. ‘Fruitbomen en wijngaarden brengen drie keer minder op dan papaver. Je kan van de boeren niet verwachten dat ze de dief van hun eigen portemonnee worden.’

Maar uiteindelijk zal er volgens Konrád niets anders opzitten dan de moslimwereld te ‘verleiden’. Hoe dat werkt, herinnert hij zich nog uit de Koude Oorlog. Hoewel het Westen militair superieur was, waren het uiteindelijk woorden die de doorslag gaven. ‘Radio Free Europe bleek uiteindelijk effectiever dan nucleaire wapens.’

Het is die overwinning die volgens de internationaal gelauwerde schrijver ruimte biedt voor voorzichtig optimisme. ‘Sinds de val van het communisme is het in Europa minder gemakkelijk geworden om haat tussen volkeren te zaaien.’ Daar is hij het Europees integratieproces dankbaar voor. Hoewel hij op zijn hoede blijft voor extremisme, heeft de uitbreiding van de Europese Unie zijn regio mogelijkheden geboden die er vroeger niet waren. Konrád: ‘Als ik naar mijn kinderen en hun vrienden kijk, merk ik dat ze heel wat afreizen. Ik geloof dat ik al in de dertig was toen ik mijn eerste stappen buiten Hongarije zette.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden