Tegen het rationalisme Recensie

Elk van de 75 gebundelde essays van de conservatieve Britse schrijver Theodore Dalrymple is geschreven in een buitengewoon plezierige stijl. Hij verzet zich tegen de opvatting dat de wereld geregeerd zou moeten worden volgens verstandelijke principes.

Theodore Dalrymple: Farewell Fear

New English Review Press, $ 19,95.


Theodore Dalrymple is niet alleen de beste levende essayist, maar ook verreweg de productiefste. Mensen die weleens bij hem logeren, en dat zijn vaak Nederlanders, weten dat hij 's morgens vroeg, na het ontbijt, opgewekt plaatsneemt achter zijn pc om een opstel te schrijven, en zijn gast aanmoedigt hetzelfde te doen. Dat alles onder zijn motto dat ideeën de wereld regeren, en dat goede ideeën zoveel mogelijk bevorderd en slechte ideeën zoveel mogelijk bestreden dienen te worden.


Zodoende heeft Dalrymple eind vorig jaar twee bundels gepubliceerd: Farewell Fear en The Pleasure of Thinking. De eerste bestaat uit 42 korte essays die hij de afgelopen jaren schreef voor The New English Review. De tweede bestaat uit 33 korte essays over de tweedehandsboeken die Dalrymple in de loop van zijn leven heeft weten te bemachtigen, en die vaak opdrachten, aantekeningen en zelfs brieven blijken te bevatten waarover van alles te vertellen valt.


Elk van deze 75 stukken is geschreven in een buitengewoon plezierige stijl, werpt licht op de bijzondere kijk die Dalrymple op het leven heeft en is zeer geestig. Als je er een gelezen hebt, ga je meteen op zoek naar iemand aan wie je het kunt navertellen. We onderscheiden schrijvers weleens in vertellers en beschouwers, maar bij Dalrymple zijn deze in één persoon verenigd. Zo zul je bij hem vergeefs zoeken naar een uiteenzetting over zijn conservatisme, maar blijkt dat uit de verhalen die hij vertelt, en vaak uit terloopse opmerkingen en bijzinnen. Je zou het kunnen samenvatten als een afkeer van elke ideologie, die weer gestoeld is op een afkeer van rationalisme, van de opvatting dat de wereld geregeerd zou moeten worden volgens verstandelijke principes.


Een mooi voorbeeld hiervan is het verhaal over de mensen die zich bezighouden met het redden van gewonde egels door ze thuis te verzorgen en dan weer terug te zetten in de natuur. Deze aardige en onschuldige mensen, die de publiciteit niet zoeken, zijn volgens Dalrymple onder valse voorwendselen belachelijk gemaakt door de Britse grapjas Ali G. 'Zo veel onschuld en vriendelijkheid is er niet in deze wereld.' En natuurlijk zijn er veel problemen die veel belangrijker zijn dan gewonde egels, bijvoorbeeld dat er jaarlijks een miljoen mensen sterven aan malaria.


Maar, gaat Dalrymple voort, stel je de samenleving eens voor waarin mensen zich alleen maar bezighouden met belangrijke dingen. Stel je voor dat we alle problemen in de wereld volgens rationele criteria konden rangschikken van het meest tot het minst belangrijke. Dat kan natuurlijk niet, omdat een gemeenschappelijke maatstaf voor wat belangrijk is, niet is te vinden. Maar stel. Dan zou de rationalist zeggen dat we onze energie moeten verdelen al naar gelang het belang van het probleem. Dan moeten we bijvoorbeeld 100 miljoen keer meer energie besteden aan het malariaprobleem dan aan het probleem van de afname van het aantal egels. Waarschijnlijk zou niemand meer een egel redden. En een wereld zonder egels zou een armere wereld zijn, hoewel dat niet te bewijzen valt en hoewel wij dat niet zo ervaren bij het mogelijk verdwijnen van bijvoorbeeld de lintworm. 'Maar als we onze gevoelens moeten rechtvaardigen vanuit onwankelbare en volmaakt consistente eerste principes, zullen we al gauw geen gevoelens meer over hebben om te rechtvaardigen.'


Is de wereld echt beter af zonder al die mensen die zich bezighouden met op zichzelf onbelangrijke, maar voor hen wezenlijke bezigheden: kruiden kweken, postzegels verzamelen, egels redden? Dalrymples antwoord is een hartgrondig nee.


Dalrymples conservatisme blijkt ook uit zijn opvatting over de geldcrisis. Die beschouwt hij als een gevolg van de mentaliteitsverandering die sinds de Tweede Wereldoorlog heeft plaatsgevonden. Hij heeft nog herinneringen aan de tijd waarin de Britten er trots op waren dat ze niet kochten wat ze niet konden betalen en dat ze schulden vreesden alsof het een ziekte was. Het kwam gewoon niet bij hen op een schuld niet terug te betalen, niet omdat dat onwettig was, maar omdat het in strijd was met hun zelfrespect. En nu hebben de Britten zo weinig zelfbeheersing dat hun schulden tot de grootste ter wereld behoren.


Hoe is dat zo gekomen? Dalrymple denkt dat de neergang van de godsdienst, als geloof en als systeem van sociale controle, er iets mee te maken heeft. 'Ik zeg dit als iemand die niet gelooft. Maar waar niet het geloof bestaat dat het leven een transcendent doel heeft, dat er meer is dan het leven zelf, hoeft het niet te verbazen dat veel mensen zich wenden tot de filosofie van het après nous, le déluge. Waarbij het probleem is dat de zondvloed mogelijk niet après nous komt.'


Dit zou de indruk kunnen wekken dat Dalrymple een sombere schrijver is. Niets is minder waar. In het schitterend uitgegeven The Pleasure of Thinking vertelt hij hoe hij, in een van de zeer weinige Engelse stadjes waarvan de schoonheid niet is aangetast door professionele stadsplanning en modernistische architectuur, in een tweedehandsboekenwinkeltje een exemplaar koopt van Sidney Lee's Life of William Shakespeare. Het kost 20 pond, maar Dalrymple ziet dat er een brief van de auteur in zit. Hij vertelt dat aan de eigenaar van de winkel en zegt dat die brief de prijs van het boek wellicht beïnvloedt. 'Inderdaad', zegt de eigenaar, '18 pond'. En ineens krijgt Dalrymple het gevoel dat de mensheid toch beter is dan hij altijd dacht, en hij loopt naar het station met hernieuwde veerkracht.


Zo vergaat het ook de lezer van deze essays. Ze geven je weer zin in het leven.


Theodore Dalrymple: The Pleasure of Thinking - A Journey through the Sideways Leaps of Ideas.

Gibson Square, $ 17,58.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden