Tegen de sluipmoordenaars van het ziekenhuis is het lastig strijden

Bacteriën zijn een plaag voor de ziekenhuizen. Er wordt wel iets tegen gedaan. Maar er zijn te weinig hygiënisten...

Ziek van het ziekenhuis: 7 procent van de patiënten loopt een infectie op in het ziekenhuis. Dat blijkt uit het eerste landelijke onderzoek op dit terrein. Duizend mensen overlijden jaarlijks aan een ziekenhuisinfectie, schatten deskundigen. Dat zijn er meer dan er in het verkeer omkomen.

Bacteriën waren door de wereld, ze bevolken lichaamsdelen als huid en darmen. Een variëteit beschermt het lichaam tegen indringers. Bij gezonde mensen zijn ze actief, er is sprake van een zekere symbiose. Een ziekte of een medische ingreep doorbreekt dit wankele evenwicht. Het verzwakte immuunsysteem reageert dan minder adequaat, waardoor bacteriën hun kans grijpen en lichaamsweefsel ontstoken raakt. Dat gebeurt vooral in ziekenhuizen met veel verzwakte mensen.

Het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid (RIVM) en het kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg CBO hebben vorig jaar maart op één dag in dertig ziekenhuizen het aantal ziekenhuisinfecties geïnventariseerd. Onderzoekers zijn toen alle bedden langsgegaan. Van de meer dan achtduizend patiënten die er die dag in de ziekenhuizen lagen, bleek 7 procent een infectie te hebben opgelopen. In sommige ziekenhuizen was dit 3 procent, in andere 15 procent, blijkt uit recent gepubliceerde gegevens. De score varieert niet alleen per ziekenhuis, maar ook per afdeling, zegt Jan Wille van het CBO.

Wille: ‘Dat kan liggen aan de hygiëne op een afdeling, in een ziekenhuis. Maar ook aan het type operatie en aan het type patiënt. In academische ziekenhuizen zijn er meer infecties, omdat daar meer verzwakte patiënten liggen. Ze doen er bovendien ingewikkeldere ingrepen.’

In eenderde van de gevallen is sprake van urineweginfecties door urinewegkatheters. Bij het inbrengen van die apparaten gaan tegelijk bacteriën mee die zich kunnen nestelen. Longontstekingen vormen een goede tweede. Uit de inventarisatie blijkt dat chirurgische afdelingen en de intensive care het gevoeligst zijn voor ziekenhuisinfecties.

Het is de eerste keer dat de inventarisatie landelijk is uitgevoerd volgens hetzelfde protocol. Veel ziekenhuizen doen dit al jaren, maar dan op eigen houtje, niet op alle afdelingen en niet volgens hetzelfde protocol. ‘Gegevens waren daardoor niet goed te vergelijken’, zegt CBO-onderzoeker Wille.

Kosten

Kosten
Is het erg dat 7 procent van de patiënten een ziekenhuisinfectie oploopt? ‘Elke infectie is er een teveel’, vindt Wille. ‘Patiënten kunnen er flink ziek van worden, ze moeten dan vaak langer in het ziekenhuis blijven. En daar zijn flinke kosten mee gemoeid.’

Kosten
Gaat het bovendien om bacteriestammen die resistent zijn geworden voor antibiotica, dan is een besmetting ook nog eens moeilijk te behandelen, zegt internist Peter Hans van den Broek, preventiehoogleraar in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

Kosten
Uit de ziekenhuisinventarisatie van het CBO blijkt dat 30 procent van de patiënten een antibiotica-kuur krijgt. Het gebruik van antibiotica stimuleert de groei van resistente stammen. Die drukken de gevoelige types eruit. Op afdelingen waar veel antibiotica wordt gebruikt, chirurgische afdelingen bijvoorbeeld, is die selectiedruk groot. Patiënten krijgen vóór de operatie antibiotica toegediend ter preventie. Die kuur moet wel werken.

Kosten
Omdat in Nederland terughoudend met antibiotica wordt omgegaan, ligt het percentage resistente bacteriën hier nog laag. Patiënten zijn goed te behandelen, zegt Van den Broek. In Nederland is een paar procent van de rondwarende bacteriestammen antibiotica-resistent. In andere landen, zoals Engeland, Italië en Griekenland, waar ruimhartiger met antibiotica wordt omgegaan, ligt dat op dertig tot 50 procent.

Kosten
Infecties zijn niet voor de volle honderd procent te vermijden. Wille: ‘Per type ingreep ligt dit anders. Bij heupoperaties zijn ze terug te brengen tot 1 procent, leert de ervaring. Bij darmingrepen, waarbij darmbacteriën zich makkelijk kunnen verspreiden, is hooguit 8 procent haalbaar’, zegt Wille op basis van onderzoeksgegevens van Nederlandse ziekenhuizen.

Kosten
Ziekenhuisinfecties zijn met basale ingrepen te voorkomen. Handen met alcohol insmeren en desinfecteren om verspreiding van eventuele ziektemakers te voorkomen, is misschien wel het meest effectief, zeggen hygiënisten. Artsen en verplegend personeel moeten zich daar dan wel voortdurend bewust van zijn.

Kosten
Gebruik toiletpapier, koffiebekers en T-shirts met waarschuwende opschriften als ‘Handhygiëne redt levens’, adviseert NewCompliance uit Delft. Dit bedrijfje ontstond twee jaar geleden uit een afstudeerproject in het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. Op afdelingen waar een tijd achtereen bedrukt toiletpapier werd gebruikt, ging het gebruik van alcoholdispensers met 35 procent omhoog.

Kosten
Het bedrijfje ontwikkelt sensoren en computersoftware om het gebruik van de dispensers in kaart te brengen. Meten om gedrag te optimaliseren, zegt Bo Wiesman. Zijn bureautje is door enkele Nederlandse ziekenhuizen ingeschakeld. ‘Recentelijk hebben we het dispensergebruik in een kliniek in Nijmegen gemeten. Links in een gang hingen alcoholdispensers, rechts zeepdispensers. Zeepdispensers zijn alleen nodig om vuile, bebloede handen schoon te maken. Met alcoholdispensers zijn ziekenhuisinfecties terug te dringen.

Kosten
‘Vanwege het gemak werden de zeepdispensers veel vaker gebruikt omdat mensen daar direct langs liepen. Dat wordt nu veranderd. Dit soort kleine dingen kunnen gedrag beïnvloeden.’

Deur open

Deur open
Hetzelfde geldt voor het gebruik van deuren in de operatiekamer, zegt Wille. Er zijn ziekenhuizen waar deuren tijdens een operatie zeventig keer open- en dichtgaan omdat iemand iets moet halen of omdat iemand een pauze neemt.

Deur open
‘Er zijn er ook waar dat tien maal gebeurt. Een kwestie van organisatie. Telkens als het gebeurt, is er een zeker risico op verstoring van de schone luchtstroming in de buurt van de patiënt.’

Deur open
Er zijn hygiënerichtlijnen, maar die worden niet altijd consequent nageleefd, verklaart Wille het hoge percentage infecties. ‘Mensen kunnen niet direct het resultaat van hun handelen zien, van een veelvuldig inwrijven met alcohol. Zouden richtlijnen consequenter worden gevolgd, dan is het aantal infecties, nu 70- tot 100 duizend, binnen enkele jaren met de helft terug te brengen, zo is in deelprojecten gebleken. Dat betekent ook veel minder doden. ’

Deur open
De meeste ziekenhuizen hebben te weinig hygiënisten in dienst, de helft van wat nodig is, blijkt uit de recente infectie-inventarisatie van het CBO. Een vorig jaar afgesproken norm is: één hygiënist per vijfduizend ziekenhuisopnamen.

Deur open
‘Zorgelijk’, noemt Irene ten Seldam van de hygiënistenvereniging VHIG (350 leden) de onderbezetting. ‘Het gaat om de veiligheid van patiënten, om de kwaliteit van de zorg. Er komen steeds meer resistente bacteriestammen. Bovendien neemt de mobiliteit van mensen toe. Resistente bacteriën komen uit andere Europese landen hierheen. Dat vereist extra preventiemaatregelen.’

Deur open
Deels een kwestie van geld, zegt preventiehoogleraar Van den Broek van het LUMC, dat vier hygiënisten in dienst heeft. ‘Dat zou er volgens de norm één méér moeten zijn. Maar al zou er geld zijn, er is een tekort aan hygiënisten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden