Tegen de bangmakerij

Hij is een mopperkont, maar ook een invloedrijk denker. Internetcriticus Evgeny Morozov pakt Silicon Valley en goeroes als Jeff Jarvis vilein aan.

Evgeny Morozov is verkouden. Dat is het eerste wat hij zegt als hij onder luid applaus opkomt voor zijn lezing ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van het Mediafonds. De pas 29-jarige Wit-Rus vliegt de wereld over om zijn alarmerende boodschap te verkondigen. Internetscepticus wordt hij door velen genoemd.


Onzin, vindt hij. Hij houdt van technologie, maar ziet het als zijn taak voor de gevaren ervan te waarschuwen. Eigenlijk is Morozov een sociaal en politiek commentator, zegt hij. 'Maar je kunt tegenwoordig niets over de maatschappij zeggen zonder je bezig te houden met vragen over technologie.'


In zijn eerste boek, The Net Delusion, fileerde hij het geloof dat sociale netwerken de drijvende kracht zijn achter politieke revoluties zoals de Arabische Lente. Nu richt hij met zijn tweede boek zijn pijlen op Silicon Valley, het technologisch hart van de wereld. In To Save Everything, Click Here hekelt Morozov het idee dat elk probleem met een app of algoritme is op te lossen - of het nu gaat om afvallen, vuilnis opruimen, misdaad bestrijden of colleges bijwonen.


Denkfouten in het debat over technologie legt hij bloot in zijn maandelijkse essay, dat onder meer verschijnt in Slate, El País, Frankfurter Allgemeine Zeitung en NRC Handelsblad. Zo toont hij aan dat terrorismebestrijding via het analyseren van datastromen voorbijgaat aan de vraag waarom een terrorist tot zijn daad komt. Eigenlijk maakt Morozov zich telkens druk om hetzelfde probleem: dat technologie mensen niet behandelt als levende wezens in een imperfecte wereld, maar hen reduceert tot voorspelbare informatiedragers.


De verkoudheid heeft hij - als imperfect mens - opgelopen in Duitsland, waar hij een paar dagen eerder ook sprak over de keerzijde van het cyberutopische denken. 'Misschien', zegt Morozov, 'kan Google binnenkort mijn verkoudheid genezen.'


De zaal ligt dubbel. Zijn toekomstbeeld boezemt weinig angst in. Te onrealistisch wellicht. Maar wie dat denkt, kent hem niet goed genoeg. Al in 2011 waarschuwde hij voor de achterdeur die de Amerikaanse inlichtingendiensten hebben bij grote techbedrijven als Google en Facebook. Ook toen dachten mensen dat het wel zou meevallen.


Heeft Google binnenkort echt een oplossing voor uw verkoudheid?

'Ja, dat gaat gebeuren. Google heeft een maand geleden een bedrijf opgericht, Calico, waarmee ze de gezondheidszorg ingaan. Ik denk dat ze erachter zijn gekomen dat het in de zorg draait om informatie, om wat we Big Data noemen. Ze hebben een uitstekende positie om informatie te vergaren, organiseren en verspreiden. Dat is hun specialiteit. Dus ja, ik ga ervan uit dat Google mijn verkoudheid zal genezen in de toekomst.'


Hoe gaan ze dat doen?

'Zodra er iets verdachts is aan mijn lichaam, zullen ze me waarschijnlijk vertellen dat ik maatregelen moet nemen om te voorkomen dat ik een bedreiging voor mezelf en anderen word. Als ze denken dat ik eruitzie of klink als iemand die verkouden gaat worden - en daar hebben ze, zeker met de komst van Google Glass, allerlei sensoren voor - dan zullen ze me wijzen op de symptomen en zeggen dat ik een medicijn moet nemen en naar een arts moet gaan. Het idee is de symptomen te herkennen voordat je echt ziek wordt.'


En daar zou de farmaceutische industrie van profiteren?

'Natuurlijk, niemand die zijn eigen lichaam is gaan monitoren, is minder medicijnen gaan kopen. Je zou ook kunnen zeggen dat ik ervan profiteer als je mijn fysieke gezondheid wilt verbeteren, maar het zal tegelijkertijd mijn mentale gezondheid schaden. Het resulteert in angst. Het gevolg is dat ik preventieve stappen zet, terwijl het misschien wel beter is om af te wachten en niets te doen. Want als je die logica blijft volgen, kan bijna alles een teken zijn van een verstoring van je lichaam. Ik denk niet dat het goed is om in zo'n wereld te leven.'


Dan wordt iedereen hypochonder?

'Ja, dat is natuurlijk goed voor de zorgsector en de farmaceutische industrie, maar ook voor Google, want hoe meer zorgen ik heb, hoe meer ik zal googelen. Hoe meer tijd ik spendeer aan het zoeken naar informatie over mijn aandoening, hoe meer Google over mij weet. Angst leidt doorgaans tot meer zoekopdrachten, niet minder. Voor Google is het vinden van manieren om ons bang te maken in principe een manier om hun eigen bedrijf te verbeteren.'


Stel Morozov een vraag en je krijgt een heel college. Met een haast klassiek Sovjetaccent vuurt de aan Harvard studerende emigrant woordenstromen op zijn gesprekspartner af. Oogcontact maakt hij zelden. Soms filosofeert hij zo abstract dat het nauwelijks te volgen is. Af en toe zucht hij bij een vraag en zegt iets als: 'Weet je zeker dat je over privacy wilt praten? Dat is geen makkelijk onderwerp, hoor.'


Om zijn enorme productiestroom te kunnen volhouden, sluit hij zich regelmatig af van de buitenwereld. Wifi heeft hij thuis niet, hij gebruikt een ouderwetse kabelverbinding. Als hij wil werken, stopt hij de kabel en zijn telefoon in een kluis met een timer.


Heeft u vandaag Google gebruikt?

'Tuurlijk, ik ben naar Google News gegaan en ik heb Gmail gebruikt.'


En heeft u zich gewapend tegen toezicht of tracking?

'Niet echt. Maar ik ben dan ook een publiek figuur. Mijn motieven zijn anders. Ik wil dat mensen over mij praten en mijn boeken kopen. Dus me verstoppen voor het publiek is niet wat ik wil doen. Maar als ik nog in Wit-Rusland woonde en nog actief in de politiek was, of dissident gedrag vertoonde, zou ik zeker meer maatregelen nemen dan ik nu doe. Mijn leven is nu zo saai en zo gericht op publieke activiteiten, dat mezelf proberen te verstoppen niet veel zin heeft.'


U zegt dat u niets te verbergen heeft.

'Nee, ik zeg alleen dat de dingen die Google over mij zal vinden niet veel impact zullen hebben op mijn leven. Dat betekent niet noodzakelijk dat het gebruik van Google geen invloed zou hebben op andermans leven. Of dat het geen veranderingen in de manier van regeren zal veroorzaken.


'Mijn gebruik van Google heeft vele gevolgen. Dat is het probleem, we hebben nog geen nieuwe dimensies gevonden om ons te verhouden tot informatie anders dan eigenbelang en economische belangen.


'Ik gebruik Google omdat het makkelijker, goedkoper en sneller is. Misschien zijn er nog vijf andere redenen om Google niet te gebruiken. Redenen die niets te maken hebben met gebruiksgemak, snelheid of kosten. Hoeveel stroom Google-servers gebruiken, wat er met de data gebeurt als die geïndexeerd zijn, hoe makkelijk het is voor de NSA om er toegang tot te krijgen - er zijn allerlei criteria die onze beslissingen kunnen beïnvloeden op een manier die niet te maken heeft met eigenbelang of economische belangen. Maar tot dusver negeren we die criteria vooral.'


Maar u probeert juist bewustzijn te creëren met uw boodschap. Hoe verhoudt u zichzelf tot technologie?

'Kijk maar in mijn tas. Er zitten alleen medicijnen voor mijn verkoudheid in en dan: gadget nummer één, gadget nummer twee en gadget nummer drie. Een laptop en tablet ineen, een tablet en een e-reader. En ik heb ook een smartphone natuurlijk.


'Er is niks mis mee om al deze apparaten bij je te hebben en er je werk mee te doen. Het probleem zijn de politieke en economische systemen die de apparaten mogelijk maken. Ik gebruik Amazon en ik schik me naar het systeem. Maar ik haat het idee dat ze me volgen en ik haat het dat ze op den duur de boekenbranche vernietigen.


'Maar tot dusver is er geen alternatief dat dezelfde dienst biedt. En dat komt deels door mensen zoals ik die niet genoeg druk uitoefenen op beleidsmakers om een uit publiek geld betaalde digitale infrastructuur te bouwen. Ik kan met mijn voeten stemmen en Amazon niet langer gebruiken, maar ik kan ook hypocriet zijn en Amazon wel gebruiken en essays schrijven waarin ik verkondig dat we een nieuwe infrastructuur nodig hebben. Ik geloof niet dat je volledig consistent moet zijn in alles wat je doet. Als je de massa wilt beïnvloeden, moet je inbinden op andere vlakken. Ik heb geen bezwaar om dat compromis te sluiten.'


Morozov staat bekend om zijn ongedurigheid. Hoewel zijn boeken wereldwijd welwillend zijn ontvangen, wijzen vrijwel al zijn critici op hetzelfde manco: zijn polemische en vaak beledigende toon ondermijnt zijn verhaal.


Tegenstanders zet hij stuk voor stuk weg als idioten. Internetgoeroes als Jeff Jarvis en Clay Shirky (respectievelijk bekend van de boeken What Would Google Do? en Here Comes Everybody) worden bespot. In een bespreking van zesduizend woorden van Jarvis' tweede boek Public Parts noteerde Morozov vilein: 'Dit is een boek dat een tweet had moeten blijven.'


Een handige manier om zichzelf in de markt te zetten natuurlijk, al wil hij daar niets van weten. Met bekende internetpessimisten als Andrew Keen (The Cult of the Amateur) en Nicholas Carr (The Shallows) zegt hij ook niets te maken te hebben. 'Technologiehaters die een achterhoedegevecht voeren', zegt hij. 'Hun debat vind ik stompzinnig.'


Waarom speelt u zo op de man?

'Het veld van internetstudies is erg raar. De meeste zichtbare intellectuelen zijn niet geïnteresseerd in elkaars werk. Ze willen meer boeken verkopen, betere consultancyopdrachten en andere schnabbels binnenhalen. Maar ze zijn niet geïnteresseerd in elkaar. Iemand als Clay Shirky zou nooit een recensie schrijven over een boek van Jeff Jarvis. En Jeff Jarvis zou geen boek bespreken van Steven Johnson. Ze geven elkaar geen kritiek.


'Ik vind dat intellectueel gezien buitengewoon onbevredigend. Ik heb er geen probleem mee om mensen kritisch te bejegenen en ik heb er ook geen probleem mee als het andersom gebeurt. Als me dat negatieve kanttekeningen van critici oplevert, vind ik dat best. Dat is de normale reactie op serieuze en gevaarlijke ideeën. Mensen zouden niet blij moeten zijn met dit boek en dat zouden ze moeten zeggen ook. Boeken van andere internetdenkers waren blijkbaar niet gevaarlijk genoeg.'


U bent weer gaan studeren omdat u vond dat uw eigen kritiek te oppervlakkig was.

'Nou ja, ik ben niet echt een student, ik heb contracten voor twee boeken. Mijn kritiek was te oppervlakkig omdat ik het concept van het internet verkeerd gebruikte. Ik schreef bijvoorbeeld: het internet is opium voor de massa. Dat vind ik nu belachelijk. Dat is geen goede manier om erover te praten. Het geeft je de mogelijkheid om kort door de bocht te zijn. In mijn tweede boek kon ik daar onderuit komen door 'het internet' tussen aanhalingstekens te plaatsen. Ik vind het niet interessant om het bestaande debat voort te zetten als het methodologisch incorrect is.'


De reden dat u bent gaan studeren is niet omdat de kritiek u raakte?

Lacht hard. 'Nee. Het idee alleen al.'


Trekt u zich niets van kritiek aan?

'Ik sta open voor kritiek. Ik heb de veertig plus recensies over mijn eerste boek allemaal gelezen en ik heb de veertig plus recensies van mijn tweede boek gelezen. Het is bijna allemaal rommel. Het gaat niet echt in op mijn argumenten of ideeën. Als ik bedoel dat een deel van mijn werk te oppervlakkig was, heb ik het alleen over inzichten die ik zelf heb verkregen. Ik kan vernietigende recensies over mijn beide boeken schrijven. Tot dusver heb ik niemand in de buurt zien komen.'


VOOR ALLES EEN APP

'Zonnig, vreedzaam en schoon: met Silicon Valley aan het roer zou ons leven één lange Californische snelweg worden.' De lezing 'There's an app for that' die internetcriticus Evgeny Morozov op 10 oktober hield ter ere van het jubileum van het Mediafonds, is terug te lezen in een Nederlandse vertaling op denieuwereporter.nl. In zijn betoog legt Morozov uit hoe alle menselijke gebreken, van de beperkingen van het geheugen tot een vergankelijk bestaan, worden opgelost door apps, met alle gevolgen van dien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden