Teer evenwicht in Uruzgan

Vandaag twee jaar geleden begon de Nederlandse missie in Uruzgan. Er is veel gebeurd en gedaan. Maar de Taliban zijn niet verdreven....

Angst is nog altijd belangrijke factor

Angst is nog altijd belangrijke factor
Veel inwoners van Uruzgan leven in angst. Taliban dreigen met wreedheden (onthoofding, verbranding, steniging) als de dorpelingen hen niet steunen. Maar wie de Taliban helpt, riskeert te worden gearresteerd door Nederlandse en Afghaanse militairen.

Angst is nog altijd belangrijke factor
En het kan nog erger. Niet zelden vallen er slachtoffers als dorpelingen klem komen te zitten bij gevechten tussen ISAF en Taliban.

Angst is nog altijd belangrijke factor
‘Eerst viel een bom op het huis van mijn buurman en toen hier’, zegt Didah Mohammed staande naast een enorme krater in zijn omheinde tuin.

Angst is nog altijd belangrijke factor
Op de vijftiende dag van de ramadan veranderde zijn dorp Kakrak, vlakbij de Nederlandse basis in Deh Rawod, in een graf, vertelt hij. Hij wijst naar een gebouw aan de voet van een heuvel, even verderop: ‘We verzamelden alle vrouwen en kinderen en stuurden ze naar de moskee. Daar schoten de vliegtuigen iedereen dood.’

Angst is nog altijd belangrijke factor
Naar schatting 67 Afghanen stierven die dag, waaronder 18 burgers bij de moskee. Bij de Slag om Chora, vier maanden eerder, stierven tussen de 50 en 80 burgers.

Angst is nog altijd belangrijke factor
Vanuit Nederlands militair oogpunt is de veiligheid het afgelopen jaar verbeterd. Het aantal Afghaanse soldaten in Uruzgan is gestegen van 130 naar 1.700, het aantal agenten van 300 naar 800. Deze zijn ook beter getraind en uitgerust dan voorheen.

Angst is nog altijd belangrijke factor
In de buurt van Deh Rawod, Tarin Kowt en Chora zijn versterkte checkpoints gebouwd die beter kunnen worden verdedigd. Met hun mobiele telefoon kunnen de Afghaanse commandanten de hulp van ISAF inroepen. Dat is een grote verbetering met twee jaar geleden, toen de milities alleen hun eigen belangen verdedigden en agenten hooguit een touwtje over de heg spanden om ‘tol’ te heffen.

Angst is nog altijd belangrijke factor
Toch zijn er nog veel criminele en corrupte politieagenten en andere overheidsdienaren die misbruik maken van hun machtspositie. Nog altijd worden er burgers afgeperst, bestolen dan wel gedwongen ingezet bij opiumproductie.

Angst is nog altijd belangrijke factor
Tijdens de training van de politie wordt geprobeerd deze situatie te verbeteren, maar veel Uruzgani’s denken uiterst negatief over hun agenten.

Angst is nog altijd belangrijke factor
ISAF slaagt er niet in de bevolking van Uruzgan een gevoel van veiligheid te bieden. Het aantal Afghaanse en westerse soldaten is veel te klein om de dorpen frequent te bezoeken.

Angst is nog altijd belangrijke factor
De tactiek van de Taliban is ook te effectief. Zij zijn kansloos tegen de vuurkracht van ISAF, maar een hinderlaag, een bermbom of een zelfmoordaanslag is genoeg om de bevolking te doen twijfelen aan macht van de westerse soldaten en om hulporganisaties weg te houden. Zo rekken de Taliban tijd en erodeert de wil van westerse landen om miljarden te investeren in de pacificatie van Afghanistan.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
‘Salaam aleikum!’ roepen de Nederlandse soldaten als zij met hun militaire voertuigen stapvoets door de dorpjes van Uruzgan rijden. Ze lachen vriendelijk naar de mannen en kinderen langs de weg en zwaaien af en toe met een brandwerende handschoen.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
Al dat lachen en wuiven is niet spontaan. Het is bedoeld om de sympathie van de bevolking te wekken. WHAM in militair jargon: winning the hearts & minds. Net als bij eerdere, kleine, koloniale oorlogen, probeert in Afghanistan een buitenlandse strijdmacht de bevolking en de guerrillastrijders te scheiden.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
Door de burgers veiligheid en welvaart te bieden, moet die uiteindelijk de kant van de westerse militairen kiezen.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
Ongeveer eenderde van de militairen heeft daadwerkelijk contact met de bevolking. Niet iedereen van hen doet even enthousiast mee met de WHAM-aanpak. Sommige soldaten kunnen het al snel niet meer opbrengen, een enkeling gooit met stenen om diefstal uit zijn voertuig te voorkomen. Maar over het algemeen geldt: de Nederlandse soldaat is aardig tegen de dorpelingen onderweg.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
Op een hoger niveau zoekt het provincial reconstruction team naar snel uitvoerbare, zichtbare projecten. Een waterput slaan, een brug repareren, een nieuw schooldak. Zo wordt de indruk gewekt dat het leven verbetert. De echte, duurzame ontwikkeling moet komen van hulporganisaties en van de overheid in Kabul.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
De bewoners van Uruzgan zijn vooralsnog opvallend negatief, ook in vergelijking met de rest van het land. Dat bleek uit een geheime peiling van ISAF. 58 procent van de Uruzgani’s staat negatief ten opzichte van ISAF. Dat is veel meer dan de volgende op de lijst: de provincie Wardak (35 procent).

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
Het gaat niet om wat Nederlandse militairen doen, maar om wat Nederlandse militairen niet doen. Dat blijkt uit gesprekken met bewoners van Tarin Kowt. Ze vinden de Nederlandse militairen doorgaans sympathiek. Maar ze klagen dat ze er niet in zijn geslaagd hen meer veiligheid te bieden.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
Die conclusie wordt ondersteund door de peiling. Bijna 60 procent van de bewoners vindt dat het met de veiligheid slecht gesteld is in Uruzgan. In het eveneens zeer turbulente Helmand vindt 40 procent van de bevolking dit.

Aardige jongens, maar wat heb je aan ze
Het optreden van Australische special forces maakt ISAF ook niet geliefd. Zij worden onder meer ingezet om Talibancommandanten op te pakken of uit te schakelen. Bij huiszoekingen worden vaak onschuldige burgers opgepakt. In acht maanden tijd waren dat er zeventig, stelt gouverneur Assadullah Hamdam. De meeste Uruzgani’s maken geen onderscheid tussen de uniformen van Australiërs en Nederlanders.

Bevolking ergert zich aan traagheid

Bevolking ergert zich aan traagheid
Medewerkers van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking zijn positiever over de opbouw van Uruzgan dan de militairen. Buitenlandse Zaken noemt de 72 miljoen euro ontwikkelingsgeld die is uitgegeven een onverwachte meevaller. Bij gebrek aan hulporganisaties en bestuurders werd aan het begin van de missie een bedrag van 10 miljoen euro ingeschat als het maximaal haalbare.

Bevolking ergert zich aan traagheid
Het aantal klinieken voor gezondheidszorg in Uruzgan is volgens het ministerie gestegen van 0 naar 100, het aantal scholen van 0 naar 47, veel dorpen hebben voor het eerst elektriciteit en in Chora is de nieuwe districtsbestuurder zelfs democratisch gekozen. Het aantal hulporganisaties dat in de provincie werkt zou gestegen zijn van 2 naar 15. En de Verenigde Naties besloten onlangs een kantoor te openen in Tarin Kowt.

Bevolking ergert zich aan traagheid
Vanaf het begin van de missie was er spanning tussen de opvattingen over de wederopbouw van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking (lange termijn en duurzaam) en Defensie (korte termijn en zichtbaar).

Bevolking ergert zich aan traagheid
Bij zijn afscheid zei Commandant der Strijdkrachten Dick Berlijn in de Volkskrant: ‘Ik zal eerlijk toegeven: ik dacht dat we sneller in staat zouden zijn om grotere stappen te zetten. Misschien was ik te optimistisch. Militair hebben we de grote klap op tafel gegeven. Maar andere aspecten hadden eerder ontplooid moeten worden. Er had sneller geld moeten worden geïnvesteerd.

Bevolking ergert zich aan traagheid
‘Het is van het allergrootste belang dat de twee D’s (diplomacy en development) uit de planningfase komen. Nu is het onvoldoende, en dat is onderkend door Buitenlandse Zaken. We moeten concrete dingen laten zien. Militairen kunnen tijdelijk de situatie verbeteren, maar uiteindelijk zeggen mensen: where’s the beef?’

Bevolking ergert zich aan traagheid
De afgelopen twee jaar was weinig te merken van een interdepartementale aanpak in Uruzgan. Stamhoofden en plaatselijke aannemers moesten zakendoen met wisselende militairen zonder ervaring met ontwikkelingswerk. Deze zomer arriveert de eerste Nederlandse agent in Kamp Holland, een narcoticadeskundige, en stijgt het aantal civiele deskundigen naar 14. Ter vergelijking: het Britse opbouwteam in Helmand bestaat voor tweederde uit burgers.

Bevolking ergert zich aan traagheid
Hoewel er meer wordt gehandeld in Tarin Kowt dan twee jaar geleden, zijn er weinig wederopbouwprojecten te zien. Bewoners van Tarin Kowt en Chora klagen over het uitblijven van een verbetering in hun leefomstandigheden. Stamleider Abdul Sediq: ‘Onze kinderen lachen ons uit omdat we hen hebben verteld over de beloften van de regering en ISAF.’

Bevolking ergert zich aan traagheid
De onveiligheid is lang een obstakel geweest. Hulporganisaties beginnen nu pas serieus actief te worden in Uruzgan, maar niet in grote getale. De Duitse ontwikkelingsorganisatie GTZ, die vorig jaar 35 miljoen euro van Nederland kreeg om een weg naar Chora aan te leggen en het plaatselijke bestuur te trainen, is net van start gegaan. De opbouw van Uruzgan, kortom, is na twee jaar nog niet echt begonnen.

Tribale structuren zijn allesbepalend

Tribale structuren zijn allesbepalend
Dat was even schrikken voor de militairen en diplomaten die bij het provinciehuis in Tarin Kowt aanklopten om over ontwikkelingsprojecten te praten.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Op de governorscompound werken voornamelijk analfabeten zonder noemenswaardige kennis van onderwijs, landbouwmethoden, het juridisch systeem. Meerjarenplannen met een begroting, waaronder Nederlanders graag hun handtekening zetten, zijn te hoog gegrepen.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Nederland heeft zich ingespannen om ambtenaren uit Kabul op werkbezoek in Uruzgan te krijgen. Als die hun plaatselijke collega’s ontmoeten, zullen ze wel ingrijpen, is de gedachte. Volgens de laatste berichten zouden er nu negentien adviseurs onderweg zijn.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Tribale spanningen leveren extra problemen op. Voor de missie domineerde de Popolzai-stam het lokale bestuur via gouverneur Jan Mohammed Khan; tribaal adviseur en vriend van president Hamid Karzai. Karzai (eveneens Popolzai) benoemde hem in 2004 tot gouverneur. In 2006 stelde de Nederlandse regering echter zijn vertrek als voorwaarde voor de stationering van 1.600 militairen.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Volgens Den Haag was Jan Mohammed Khan grotendeels verantwoordelijk voor het oplaaiende geweld in de provincie. Met zijn legertje zou hij al moordend en martelend rivaliserende stammen als de Hotaks en de Tokhi’s in de armen van de Taliban hebben gedreven. Ook stond hij te boek als een opiumproducent en –handelaar.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Het ontslag van Jan Mohammed betekende niet zijn vertrek uit Uruzgan. Volgens de wetten van de stammencultuur is Jan Mohammed in Uruzgan nog altijd vele malen machtiger dan de twee gouverneurs die hem opvolgden. Zowel Hakim Munib als de huidige gouverneur Assadullah Hamdam komen immers niet uit de provincie.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Aanvankelijk waren de Nederlanders blij dat de gouverneurs niet aan de provincie gebonden waren. Maar nu is duidelijk dat de bestuurders daardoor juist zwak stonden. Jan Mohammed Khan drukt nog steeds zijn stempel op het beleid – vooral als het gaat om (het tegengaan van) de enorme opiumproductie en benoemingen van Popolzai. Inclusief de politiecommandanten.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Na twee jaar is het aantal Popolzai in het bestuur van Uruzgan niet verminderd. Leiders van de Hotak en de Tokhi-stam zijn veelal pessimistisch over het huidige bestuur, inclusief de gouverneur en politiebaas Jemat Gul Himat.

Tribale structuren zijn allesbepalend
De Nederlanders zijn intussen best te spreken over beide leiders. Ook met brigadegeneraal Mohammed Sabir, die eind vorig jaar arriveerde met 1.700 manschappen, valt volgens hen te werken. Maar de complimenten blijven beperkt tot dit driemanschap. Als die vandaag vertrekken, waarschuwen de betrokkenen, is het lokaal bestuur in Uruzgan weer terug bij af.

Tribale structuren zijn allesbepalend
Met het gevaar dat moeizaam gerealiseerde verbeteringen op het gebied van economie, onderwijs en veiligheid zo weer instorten. In de taal van de ontwikkelingswerker: het provinciale bestuur is te dun, voor een duurzaam resultaat moet het middenkader snel worden ‘verdikt’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden