Te weinig orde in je leven? Bedenk een complottheorie

Complottheorieën ontstaan sneller als er meer stress is, zegt VU-psycholoog Van Prooijen...

Je zou bijna gaan denken dat iemand iets stilhoudt. Videotheken liggen immers vol met films over duistere samenzweringen, van Arlington Road (alerte burger Jeff Bridges pleegt uiteindelijk zelf de bomaanslag die hij probeert te onthullen) tot Conspiracy Theory (knettergekke verzinsels van paranoïde Mel Gibson blijken echt). Filmmakers als Alan J. Pakula zijn groot geworden met verhalen over duistere machten die er alles aan doen om het individu dat ze doorziet, kapot te maken. Maar een beetje een serieuze psychologische theorie over hoe het komt dat mensen complottheorieën omarmen – nee, die is er eigenlijk niet, zegt psycholoog Jan-Willem van Prooijen van de Vrije Universiteit.

Komende maandag is hij een van de sprekers in het KennisCafé in De Balie in Amsterdam, dat over de wetenschap van complottheorieën gaat. Van de nanochips in de laatste griepprik tot de CIA die achter de aanslagen van 2001 op de Twin Towers zou zitten. Zelfs de tsunami van 2005 was een aanslag met een onderzeese kernbom – zoek internet er maar op na.

Zelf doet Van Prooijen de laatste jaren, samen met Leidse en UvA-collega’s, experimenteel psychologisch onderzoek naar zulk complotdenken. Eén ding is zeker, zegt hij: mensen die in complotten geloven, zijn niet gekker dan anderen. Van Prooijen: ‘Je kunt zelfs denken dat een zekere mate van argwaan tegenover autoriteiten wel gezond is. Het lijkt me ook evolutionair voordeel bieden. Maar het kan ook doorschieten.’

Als complotdenkers niet gek zijn, wat is er dan?

‘Uit ons onderzoek blijkt dat met name mensen met een sterke behoefte aan orde in hun leven gemakkelijker geloven in samenzweringen. Zeker als de openbare orde wordt bedreigd, zoals bij grote aanslagen of crises, zie je theorieën opkomen.’

Een complottheorie geeft meer structuur dan de chaotische werkelijkheid?

‘Waarom precies, dat weten we niet. Het gaat vooralsnog om een correlatie tussen persoonskenmerken en de uitkomst van een experiment. Maar we weten wel dat mensen zoeken naar patronen, zelfs als die er niet zijn. En meer naarmate ze gestresster zijn.’

Hoe gaat zo’n experiment in jullie lab?

‘We leggen proefpersonen bijvoorbeeld een gefingeerd krantenartikel voor waarin sprake is van een verongelukte oppositieleider in een Afrikaans land, en waarbij we de afloop zelf variëren. Het blijkt dat naarmate het onheil in het verhaal groter is, lezers eerder geneigd zijn te denken dat het vast een aanslag was en geen ongeluk.’

Is dat psychologisch raar?

‘Nee, het heeft te maken met rechtvaardiging van de feiten die zich voordoen. Dat is heel menselijk. Naarmate de ramp groter is, is er meer behoefte aan een verklaring. Iets heel ergs mag niet zomaar gebeuren. Ook als het evident het geval is: de tsunami is zo verschrikkelijk, die moet ons aangedaan zijn. Zelfs als een geoloog laat zien: kijk, het begon echt met een zeebeving, dan is die man natuurlijk gekocht door de autoriteiten.’

Feiten doen er niet toe?

‘Mensen zijn geneigd te valideren wat ze al denken. Ze letten vooral op feiten die hun bestaande ideeën ondersteunen. En negeren vaak feiten die hun ideeën ondermijnen. Ook in het klein, op je werk, waar het management natuurlijk smerige spelletjes speelt.’

Hier in Nederland werden er allerlei complotten gezien achter de vaccinatie voor de Mexicaanse griep. Van geldbeluste farmaceuten en ambitieuze onderzoekers tot nanochips om onze kinderen af te luisteren.

‘En je zag de autoriteiten worstelen met het massieve wantrouwen.’

Is daar iets tegen opgewassen?

‘Complottheorieën vinden een voedingsbodem in onzekerheid en onduidelijkheid. Dat minimaliseer je als autoriteit door zo helder en open mogelijk te zijn. Luisteren. Alle vragen serieus nemen. Alle vragen beantwoorden.’

Het gekke is: de mensen die zo’n griepprik wantrouwen, geloven tegelijk wel klakkeloos in de grootste kwakzalverij.

‘Goedgelovigen vormen geen psychologische categorie, maar je zou kunnen denken dat het gewoon mensen zijn die je gemakkelijk iets wijsmaakt. Behalve autoriteiten, dan. Die hebben een belang.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden