Te voet, per trein of op de fiets: zo doorkruisen migranten Europa

Wie uit een oorlogsgebied komt of in de woestijn in Afrika heeft gewoond, laat zich niet makkelijk afstoppen op weg naar zijn droomland. Hoe inventief moet je als vluchteling zijn om Europa binnen te komen?

Migranten op de fiets. Sinds de autoriteiten in Macedonië trein- en busmaatschappijen hebben verboden tickets aan migranten te verkopen, is de fiets een geliefd alternatief. Beeld AFP

Opgevoerde grenscontroles, hoge hekken met prikkeldraad, agenten die met gummiknuppels zwaaien; de hindernisbaan die illegale migranten in Europa moeten afleggen, leent zich goed voor een spannend computerspel. Voortdurend nemen landen nieuwe maatregelen om hen te weren of om te leiden. Neem deze week. Hongarije begon aan de bouw van een hek van 270 kilometer langs de grens met Servië en maakte meteen ook snelrechtprocedures bekend die het verkrijgen van een verblijfsvergunning vrijwel onmogelijk maken. Buurland Oostenrijk kondigde tegelijkertijd een vluchtelingenstop af: het wil geen enkele asielaanvraag meer behandelen. En de Britse regering investeerde nog maar eens tien miljoen euro om de beveiliging van de Kanaaltunnel op te schroeven.

Geconfronteerd met de toenemende vluchtelingenstroom trekken landen zich steeds minder aan van internationale verdragen. 'Schengen', waarin het vrije verkeer van personen en goederen is opgenomen, staat onder druk. Net als de Europese Dublinverordening, die bepaalt dat het land waar een asielzoekers de EU binnenkomt verantwoordelijk voor hem is.

'Het bouwwerk van deze akkoorden brokkelt langzaam af', zegt Demetrios Papademetriou, directeur van onderzoeksinstituut Migration Policy Institute Europe. 'De landen zoeken naar manieren om de regels slinks te omzeilen en controles op te voeren zonder de vereiste toestemming van de Europese Commissie. De Commissie heeft op haar beurt te weinig instrumenten om hier iets aan te doen. Die gaat Frankrijk echt niet op het matje roepen omdat het de grens met Ventimiglia heeft afgesloten.'

(Tekst loopt door onder de infographic.)

Fort Europa

De Volkskrant buigt zich de komende weken over de ongekende vluchtelingencrisis die Fort Europa doet kraken. Wie zijn de migranten, wat zijn de gevolgen en kan het ook anders? Het probleem is zo ingewikkeld dat we zouden willen wegkijken, maar dat gaat niet lukken, schrijft hoofdredacteur Philippe Remarque in zijn introductie.

Beeld de Volkskrant
Beeld Thijs Balder

Mensensmokkelaars

Migranten trekken zich intussen weinig aan van alle maatregelen. Ze klimmen over hekken, bestormen in grote aantallen de Kanaaltunnel, verstoppen zich in laadbakken van vrachtwagens en weten zich - als het echt niet anders kan - zelfs onder de motorkap van een auto te wurmen.

'Als er een hek wordt geplaatst of een grens wordt dichtgegooid, dan is de consequentie dat de reis voor een migrant langer, duurder en gevaarlijker wordt', zegt Itayi Viriri van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM). 'Hoe groter de wanhoop, hoe dieper ze in de handen van mensensmokkelaars worden gedreven. Maar opgeven? Dat nooit. Migranten zijn bereid om desnoods hun eigen tunnel naast de Kanaaltunnel te graven om zo Engeland te bereiken.' De Griekse Amerikaan Papademetriou maakt de vergelijking met een sluis: 'Als je die aan één kant afsluit, dan opent die zijn deuren aan de andere kant. De stroom verandert erdoor, maar het water blijft komen. Dat geldt ook voor migranten. Het is een oneindig kat-en-muisspel.'

De maatregelen die Europa neemt om de vluchtelingencrisis aan te pakken, zijn dan ook in hoge mate symbolisch, stelt Papademetriou. 'Het volk, dat steeds meer klaagt over de aanzwellende stroom migranten, moet tevreden worden gehouden. Er staan verkiezingen op het spel. De aanpak voor het probleem moet zichtbaar zijn, anders wordt het door de burger niet serieus genomen.'

(Tekst loopt door onder de infographic)

Illegale migranten steken de Middellandse Zee over. Beeld EPA
Een migrant springt uit het laadruim van een vrachtwagen. Beeld Reuters
Beeld Thijs Balder

Griekenland steeds meer in trek

Italië geldt, volgens de laatste cijfers van het IOM, nog altijd als belangrijkste toegangspoort voor migranten, maar Griekenland is steeds meer in trek. Dat komt in de eerste plaats door het toenemende aantal vluchtelingen uit Syrië en Afghanistan. De oversteek vanuit Turkije naar de Griekse eilanden is een stuk korter en bovendien minder gevaarlijk dan die van Libië naar Italië, de centraal-Mediterrane route, die de grootste bekendheid geniet. Na Griekenland verlaten de migranten kortstondig de EU door verder te reizen via Macedonië en Servië, waarna ze de grens met Hongarije oversteken. Daar ligt de weg open naar 26 Schengenlanden met hun beperkte grenscontroles.

Hongarije kreeg dit jaar al meer dan 86 duizend asielzoekers te verwerken, twee keer meer dan in heel 2014. Begin dit jaar waren het vooral Kosovaren en Albanezen, nu is tachtig procent afkomstig uit oorlogsgebieden als Syrië, Irak en Afghanistan.

(Tekst loopt door)

Een politieagent praat met een migrant die per trein Duitsland is binnengekomen. Beeld AFP
Beeld Thijs Balder

Dwanguitzettingen

Volgens internationale afspraken hebben zij recht op een verblijfsvergunning. 'De aanvrager moet kunnen aantonen dat hij of zij persoonlijk voor vervolging moet vrezen', zegt Entzinger. 'Het feit dat de politieke situatie in het thuisland slecht is, is op zichzelf niet voldoende om voor asiel in aanmerking te komen, maar als je uit Syrië, Afghanistan of Eritrea komt, is het niet lastig aan te tonen dat je persoonlijk gevaar loopt.'

Anders is dat voor economische migranten uit Kosovo en Albanië. 'Hun aanvragen worden vaak afgewezen, maar het is vervolgens uitermate lastig om deze mensen weer terug te sturen', zegt Entzinger. 'Een deel wordt onder dwang uitgezet, een deel vertrekt vrijwillig en nog een deel belandt in de illegaliteit. Er zijn ook landen die afgewezen asielzoekers niet terugnemen. Die zeggen simpelweg: wij kennen deze persoon niet.'

Duitsland en Zweden zijn al jaren de populairste eindbestemmingen voor migranten. De kans dat een asielaanvraag wordt gehonoreerd, is in deze twee landen het grootst. De opvangcapaciteiten en de economische omstandigheden zijn er bovendien goed. Ook Italië, Frankrijk en Groot-Brittannië zijn populair. Linksom of rechtsom weten migranten hun droomlanden veelal te bereiken.

'Ik ben elke keer weer verrast door de inventiviteit die bij de reis van een migrant komt kijken', zegt Federico Fossi van de UNHCR. 'Ze huren auto's, stappen in treinen, lopen door velden en bossen, steken rivieren over. Maar vergeet ook niet dat veel van deze mensen een oorlog hebben overleefd of woestijnen in Afrika hebben doorkruist. Een reis door Europa is dan niet meer zo'n grote uitdaging.'

Beeld ANP

Vervoersmogelijkheden

Veel asielzoekers komen Europa legaal binnen, met het vliegtuig. Vaak op een toeristen- of zakenvisum. Hoeveel risico een migrant loopt, hangt af van de methode die hij kiest om Europa te bereiken.

Per vliegtuig


Volgens Papademetriou van het Migration Policy Institute Europe komt een groot deel van de asielzoekers Europa legaal binnen, vaak met het vliegtuig. 'Ze vragen in hun thuisland een toeristen, studie- of zakenvisum aan, vliegen naar de gewenste bestemming en keren vervolgens niet meer terug.' Het gaat met name om Pakistanen, Chinezen en Bengalezen. Vorig jaar werden 40 duizend van de in totaal 626 duizend aanvragen in de EU gedaan door burgers uit deze drie landen. Slechts een klein percentage (variërend tussen de 10 en 27 procent) kreeg asiel.

Mocht een illegale migrant aan boord van een vliegtuig worden getraceerd, dan is de luchtvaartmaatschappij verantwoordelijk. Die moet de kosten voor de terugreis dekken.

Per boot

Afrikanen uit Nigeria, Eritrea of Somalië en mensen uit oorlogsgebieden die een visum voor een vakantie of studie willen, maken bij Europese ambassades in hun land doorgaans weinig kans. Dus kiezen zij voor de illegale weg per boot. De risico's zijn groot. Behalve uitbuiting door mensensmokkelaars is er het gevaar van de verdrinkingsdood. Vorig jaar verdronken 3200 migranten, dit jaar staat de teller al op 2000, zo maakte de Internationale Organisatie voor Migratie deze week bekend. Kort daarop deed zich een nieuwe ramp voor de kust van Libië voor, waarbij vermoedelijk meer dan 200 mensen zijn omgekomen. Niettemin: het merendeel haalt de overkant.

Per trein

Migranten die in Italië aankomen, maar er geen asiel aanvragen, reizen vaak per trein door naar het noorden. Deze week nog plukte de Duitse politie er 147 uit de trein in het Beierse Rosenheim. Zij waren vanuit Italië en Oostenrijk de grens over gestoken. 'De migranten betalen netjes voor een ticket, maar worden er bij een controle door de spoorwegpolitie uitgegooid omdat ze niet de juiste documenten kunnen laten zien', aldus Federico Fossi van de UNHCR, de vluchtelingenafdeling van de VN. 'Dan wachten ze enkele dagen op treinstations. Als ze weer genoeg geld bij elkaar gesprokkeld hebben voor een nieuw ticket, vervolgen ze hun weg.'

Migranten die op weg zijn naar Engeland, proberen geregeld op het dak van treinen te klimmen die door de Kanaaltunnel rijden. Ze lopen het risico geëlektrocuteerd te worden.

Te voet

Migranten die weinig geld hebben, kiezen ervoor om langs spoorlijnen te lopen. Dat gebeurt meestal in het holst van de nacht, als de kans om agenten tegen het lijf te lopen het kleinst is. In april kwamen 14 Afghanen en Somaliërs in Macedonië om het leven nadat ze werden geschept door een trein. In Calais zijn dit jaar al tien wandelaars op de spoorlijn omgekomen.

Met de auto

'Syriërs zijn een stuk welvarender dan Afrikanen', zegt Fossi van de UNHCR. 'Die kunnen het zich veroorloven om grote delen met de auto, taxi of een ander voertuig af te leggen. De chauffeur, die is geronseld door een mensensmokkelaar of zelfstandig opereert, loopt het risico om opgepakt te worden voor het helpen van illegalen, maar er staan grote sommen geld tegenover.'

Op de fiets

Sinds de autoriteiten in Macedonië trein- en busmaatschappijen hebben verboden tickets aan migranten te verkopen, is de fiets een geliefd alternatief. Niet ver van de Griekse grens is een levendige handel in mountainbikes ontstaan, die voor ongeveer tweehonderd euro van de hand worden gedaan. Vervolgens wachten handelaren de fietsende migranten 120 kilometer verderop, bij de Servische grens, weer op. De handelaren verschepen de achtergelaten fietsen weer terug en verkopen ze opnieuw.

Per vrachtwagen

Vrachtwagenchauffeurs die de Kanaaltunnel bij Calais doorsteken, worden - zodra ze stoppen voor een tankbeurt of in de file staan - geregeld bestormd door migranten die naar Engeland willen. Ze wrikken de deuren open en verstoppen zich vervolgens in de laadbak. De slagingskans is gering sinds Britse en Franse autoriteiten de controle rondom de tunnel flink hebben opgevoerd.

Onder de motorkap

Misschien wel meest vindingrijk zijn migranten die vanuit Marokko de Spaanse enclaves Ceuta of Melilla binnenrijden. Ze kruipen naast de brullende motor onder de motorkap, wringen zich in het dashboard, vouwen zich onder de bestuurdersstoel of verkleden zich zelfs als stoel. De politie controleert de voertuigen met hartslagdetectors en probeert valse kentekens te traceren. Het voordeel van deze route: het is kort en je hoeft de zee niet over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden