Te veel wonden

Margaret Thatcher werd twintig jaar geleden gekozen tot eerste vrouwelijke Britse premier. Fotograaf John Sturrock legde de Thatcher-revolutie vast. Bij het volk en in haar partij was ontzag maar geen liefde....

Het was een paar jaar geleden in Barnsley, South Yorkshire, tijdens een bezoek aan het plaatselijke hoofdkantoor van de National Union of Mineworkers (NUM). In het gebouw, een mistroostig imitatie-kasteel uit 1874, heerste de rust van een mortuarium. De gangen waren uitgestorven, de meesten van de vroegere werknemers door geldgebrek ontslagen. Het enige aanwezige bondslid leidde de bezoeker naar de grote zaal, waar de kleurige vakbondsvaandels en -schilderingen van weleer werden gekoesterd in een poging de geest van de oude arbeidersbeweging levend te houden. Op een wandpaneel stond een grote trap afgebeeld die de arbeiders moesten bestijgen op weg naar hun eindbestemming. De trap begon onderaan bij nationalisatie, waarna hij via de vijfdaagse werkweek, sociale zekerheid, vrede, welvaart en geluk eindigde bij het socialisme. Dit laatste woord geschilderd als een rijzende zon met gouden stralen.

'We waren daar bijna', had de vakbondsman verzucht, 'maar Thatcher gooide ons naar beneden. We staan weer helemaal onderaan.'

Op 20 mei 1979 werd Margaret Thatcher tot premier gekozen door de Conservatieve Partij. Het waren donkere tijden voor Groot-Brittannië. Het land werd beschouwd als de 'zieke man' van Europa, een land met vervallen industriesteden en armoedige nieuwbouwwijken. Met een streng monetair beleid wilde Thatcher het verval van het voormalige empire tot staan brengen, maar snel succes bleef uit. In 1980 kwam er een miljoen werklozen bij en steeg de inflatie tot 23 procent. Een jaar later woedden er in tal van steden dagenlange rellen, ontketend door kansloze jongeren.

Toch won Thatcher de verkiezingen van 1983. Dat had zij te danken aan haar overwinning een jaar eerder in de Falklands-oorlog, waarbij zij een vloot naar de andere kant van de wereld stuurde om de Argentijnse bezetting van een vrijwel onbevolkte eilandengroep ongedaan te maken. Een absurde onderneming, maar het succes hielp de Britten van hun post-imperiale depressie af.

De Falklands waren een keerpunt in Thatchers premierschap. Met dezelfde onverzettelijkheid als waarmee zij de Argentijnse junta tot de orde had geroepen, onderwierp zij nu de Britse samenleving aan een schoktherapie. Door deregulering en privatisering moest de stagnatie worden doorbroken. Het bedrijfsleven en andere vrije-marktkrachten moesten ruim baan krijgen door de macht van de ambtenarij en de vakbonden te vernietigen.

De beslissende slag leverde Thatcher van maart 1984 tot maart 1985, toen de mijnwerkers in staking gingen over het plan om het merendeel van de Britse mijnen te sluiten. De strijd was lang en bitter. In de winter hadden de families van de mijnwerkers het zwaar, hun huizen werden afgesneden van water en licht, uitkeringen werden stopgezet, de politie trad meedogenloos op. Thatcher triomfeerde. Het betekende het einde van de macht van de mijnwerkers en van de vakbonden.

Thatchers politiek leidde tot een economische opbloei die duurde tot midden jaren tachtig. Met Reagan zette zij een neo-liberaal stempel op de jaren tachtig. In de elf jaar dat zij regeerde, moderniseerde zij Groot-Brittannië grondig, een feit waarvan premier Tony Blair nog steeds profiteert.

Haar persoon en politiek lenen zich echter moeilijk voor een eenduidige beoordeling. Zij was de eerste vrouwelijke Britse premier, maar geen feministe. Haar vastberadenheid deed haar zegevieren over Argentijnse generaals en Britse mijnwerkers, maar diezelfde eigenschap kon ontaarden in onbuigzaamheid en rechtlijnigheid. Zo sterk zelfs dat haar dit meer kwaad dan goed deed. Zij opende de discussie over de integratie van Europa maar was daarin zo afwijzend ('no, no, no') dat zij haar land in een weinig productief isolement manoeuvreerde. Met haar liberale politiek brak zij verstarde structuren open, maar de keerzijde was een land waar yuppie-uitspattingen gepaard gingen met duizenden daklozen op straat.

Als meest ideologische van alle naoorlogse Britse premiers verafschuwde Thatcher halve oplossingen. Dat fanatisme en compromisloze zorgden ervoor dat zij, de kruideniersdochter, niet in goede aarde viel bij haar Conservatieve partijgenoten uit de betere kringen. Ze was eigenlijk te revolutionair om conservatief te kunnen zijn. Bij het volk en in haar partij was ontzag maar geen liefde. Daarvoor sloeg zij met haar allesverzengende machtsdrang en argwaan jegens andersdenkenden te veel wonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden