Te veel hogergeschoolden emigreren uit Zuid-Afrika

De mondiale arbeidsmarkt doet zich met name gelden in arme landen waar intellectuelen massaal vertrekken. Zuid-Afrika kampt met een ware braindrain...

Van onze correspondent Hans Moleman

Tientallen Zuid-Afrikaanse artsen komen naar Nederland, duizenden andere hooggeschoolden uit Zuid-Afrika trekken naar Engeland, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. Tegelijk trekt Zuid-Afrika zelf honderden artsen aan uit Cuba, en ander personeel uit Afrikaanse landen als Zambia, Zimbabwe en Congo.

Ziedaar de carrousel van een steeds meer mondiaal werkende arbeidsmarkt: daar waar het het gras minder groen is, neigen de beter geschoolden naar een verhuizing naar de andere kant van de heuvel.

Landen die aan het kortste eind trekken, willen dergelijke migratie het liefst onmogelijk maken. Maar het is vechten tegen de bierkaai.

De ANC-regering in Pretoria wil dat het werven van artsen door Nederlandse instellingen ophoudt. Die wens heeft de regering al eerder heeft geuit tegen de Britse regering. Engeland is waarschijnlijke de grootste trekker van Zuid-Afrikaans talent -van artsen en ander medisch personeel tot accountants en leraren.

Maar het ongenoegen van Pretoria over de emigratie heeft weinig effect. Vorig jaar telde het Zuid-Afrikaanse bureau voor de statistiek ruim tienduizend emigranten, hoewel sommige deskundigen schatten dat het werkelijke aantal drie keer zo hoog is. Tegelijk werden officieel slechts drieduizend immigranten toegelaten.

Zuid-Afrika, onder de apartheid altijd een immigratieland voor blanken, is zo sinds een jaar of tien een netto-emigratieland geworden. Het zijn vooral blanke hogergeschoolden die vertrekken, voornamelijk vanwege de hoge misdaadcijfers in Afrika.

Volgens een studie van de Universiteit van Zuid-Afrika wonen al 1,6 miljoen Zuid-Afrikanen in het buitenland, en voor een groot deel zijn dit de hogeropgeleiden. Niet minder dan 70 procent van de geschoolden zou spelen met de gedachte van emigratie. Dit is een gevaar voor de sociale stabiliteit, omdat hun kennis juist nodig is voor een groei van de economie.

Wat artsen betreft heeft de Zuid-Afrikaanse minister van Volksgezondheid Mantu Tshabalala-Msimang overigens een reeks maatregelen genomen. De tekorten doen zich vooral voor in de staatsziekenhuizen op het platteland en ziekenhuizen in de zwarte stadswijken, die vanwege hun povere kwaliteit en ligging weinig populair zijn bij lokale artsen.

Daarom heeft de staat enkele jaren terug zeshonderd Cubaanse artsen ingehuurd. Cuba's staatsuitzendbureau zendt graag artsen uit, omdat ze harde valuta in de regeringskas brengen. Ook heeft de ANC-regering een 'maatschappelijke dienstplicht' van een jaar ingesteld voor jonge artsen. De combinatie van buitenlandse dokters en onervaren artsen van eigen bodem heeft de toch al magere reputatie van de staatsgezondheidszorg niet verbeterd.

Ook worden sinds enkele jaren in Cuba zwarte dokters uit Zuid-Afrika opgeleid. Het eerste groepje van negen keerde vorige week terug voor het laatste jaar van hun opleiding, dat in Zuid-Afrika geschiedt. Zuid-Afrika heeft zelf een behoorlijk aantal medische universiteiten, maar veel van hun studenten - blanke, indische en zwarte - voelen weinig voor staatsdienst. Ze verkiezen de vele particuliere ziekenhuizen, of vertrekken naar het buitenland.

De moeite die Zuid-Afrika heeft om zijn eigen hooggeschoolden vast te houden, staat haaks op de aantrekkingskracht van het land op lagergeschoolde immigranten uit de rest van Afrika. Als stabiel en relatief welvarend land trekt het vooral vele honderdduizenden Zimbabwanen, Mozambicanen en Malawiërs aan, die met kleine baantjes in de informele sector meer geld verdienen dan thuis mogelijk is.

De ANC-regering voert in de praktijk een gedoogbeleid tegen deze grotendeels illegale immigranten. Maar de laatste tijd houdt de politie toch ook met enige regelmaat acties waarbij 'verdachte' personen (in de praktijk iedereen die een donkerder huidskleur heeft dan de gemiddelde Zuid-Afrikaan) worden aangehouden. Illegalen worden opgesloten in het particuliere repatriëringskamp Lindela - eigendom van een aantal hoge ANC'ers - tot ze onder politiebegeleiding over de grens worden gezet.

De hardere acties lijken bedoeld als signaal dat er niet te veel immigranten moeten komen. Zuid-Afrika heeft al uitbarstingen van xenofobie gehad. Zo werden Vorig jaar in een sloppenwijk van Johannesburg nog honderden Zimbabwanen verjaagd en hun huisjes in brand gestoken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden