Analyse

Te veel groene stroom, het netwerk zit vol. Hoe zorgen we ervoor dat de energietransitie niet stokt?

Medewerkers van Liander aan het werk in Amsterdam. De netbeheerder zegt dat door de overstap naar elektrische verwarming het stroomnet in delen van de hoofdstad bijna (of zelfs helemaal) vol zit. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Medewerkers van Liander aan het werk in Amsterdam. De netbeheerder zegt dat door de overstap naar elektrische verwarming het stroomnet in delen van de hoofdstad bijna (of zelfs helemaal) vol zit.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De energietransitie in Nederland dreigt te stagneren. Straks kun je de stroom van je zonnepanelen wellicht niet meer terugleveren aan het net. Of je moet eindeloos wachten op een laadpaal voor je e-auto. Wat is aan de hand. En is er wat aan te doen?

Het moet een feestelijke bijeenkomst worden, volgende week vrijdagmiddag. Dan presenteert een aantal bewoners van de H-buurt in Amsterdam Zuidoost hun kookboek met eigen recepten voor op de inductiekookplaat. Koken zonder gas heet het, er staan 26 favoriete recepten van buurtbewoners in. Amsterdam moet net als de rest van Nederland van het gas af en dit betekent dat bewoners verleid moeten worden elektrisch te gaan koken. Ook worden woningen aangesloten op het warmtenet of krijgen ze warmtepompen in plaats van cv-ketels. Allemaal om de uitstoot van CO2 te verlagen.

Mooie plannen, maar is er ruimte voor? Netbeheerder Liander meldde donderdag dat juist door de overstap naar elektrische verwarming het stroomnet in delen van de hoofdstad bijna of zelfs helemaal vol zit. Een flink deel van het Amsterdamse stroomnet moet worden uitgebreid. Fors uitgebreid. Maar dat gaat jaren duren. Tot die tijd is er op een aantal plaatsen in de stad geen ruimte voor nieuwe supermarkten, horecagelegenheden of bedrijven die veel stroom verbruiken.

De problemen spelen niet alleen in de hoofdstad, ook elders in Nederland kraakt het stroomnet in zijn voegen. Behalve bedrijven zullen ook consumenten de gevolgen ondervinden, waarschuwde Netbeheer Nederland donderdag, bijvoorbeeld burgers die een elektrische auto willen kopen of een set zonnepanelen. Zij kunnen straks achter aansluiten.

Een electriciteitsmonteur van Alliander bij een electriciteitshuisje in Marken. 
 Beeld Hollandse Hoogte / Marieke van der Velden
Een electriciteitsmonteur van Alliander bij een electriciteitshuisje in Marken.Beeld Hollandse Hoogte / Marieke van der Velden

Het wordt de komende jaren ook minder vanzelfsprekend dat consumenten hun opgewekte zonnestroom altijd kunnen terugleveren, zegt Netbeheer Nederland. En het verzwaren van een huisaansluiting voor een warmtepomp of elektrisch koken kan langer gaan duren. Zo loopt de wachttijd voor een laadpaal mogelijk op tot acht maanden.

Knarsend tot stilstand

Dat er problemen zijn met de levering van groene stroom door grote wind- en zonneparken was bekend. Maar dat er acute knelpunten zijn bij het leveren van elektriciteit aan relatief kleine verbruikers, dat is nieuw. De energietransitie lijkt knarsend tot stilstand te komen voordat ze goed en wel begonnen is. Waarom zijn de netbeheerders niet beter voorbereid op de komst van veel meer groene stroom? En op de groeiende vraag naar elektriciteit? Waarom zijn de noodzakelijke verzwaringen van het lokale stroomnet niet allang uitgevoerd, of op zijn minst in gang gezet?

Netbeheerders ontkennen dat ze zitten te slapen. We werken met man en macht aan een zwaarder stroomnet, zeggen ze; de komende jaren wordt hieraan 40 miljard euro besteed. De opgave is domweg te groot, zeggen ze ook. Hiervoor zijn een paar redenen. Een belangrijke ligt in het verleden. Netbeheerders zijn wettelijk gedwongen het principe te hanteren: wie het eerst komt, het eerst maalt.

Vroeger werkte dit uitstekend. Nog niet eens zo lang geleden kwam bijna alle elektriciteit van een paar grote stroomcentrales, die via een net van hoogspanningsleidingen waren verbonden met afnemers. Hoe verder het net vertakt raakte, hoe dunner de kabels. Een boer in het Drentse Norg aan het eind van een zandpad had hooguit een melkmachine, een koelapparaat en wat peertjes aan het net hangen. Daar hoefden dus geen dikke kabels heen.

null Beeld

Toen besloot de overheid zonnestroom te gaan subsidiëren en zagen ondernemers brood in de aanleg van enorme parken met duizenden zonnepanelen. Die kwamen vooral op plaatsen waar de grond goedkoop is, zoals bij de boer in Norg. Bij het aansluiten van de nieuwe energiebronnen, geldt nog steeds de oude regel: wie het eerst komt. Dus als er weer ergens een zonneveld oppopte, moest dat worden aangesloten. En dus moesten er ineens dikke kabels worden gelegd naar achterafveldjes. Gevolg: dreigende overbelasting en hoge kosten.

Aanbod bij vraag

Het is beter, zeggen netbeheerders, om de productie van groene stroom te organiseren op plaatsen waar ook de vraag zit. Dus rond steden en bij bedrijven- en industrieterreinen. Dan zijn er minder dure kabels nodig en ook minder technisch geschoold personeel. Daaraan bestaat een groot tekort. ‘Administratieve banen worden vaak hoger gewaardeerd dan technische banen’, aldus een woordvoerder van Liander. ‘Dat moet anders. Er moet veel meer aandacht komen voor scholing van technisch personeel.’

Stel dat ook dit probleem wordt opgelost, dan dient het volgende zich alweer aan. Er dreigt een tekort aan materialen. Heel Europa is immers aan het verduurzamen en iedereen zit te springen om kabels en transformatoren.

Er is dus veel voor te zeggen om de schaarse mensen en middelen beter in te zetten. Dat kan onder meer door te stoppen met het wie-het-eerst-komt-principe. Het is beter te kijken naar waar de behoefte aan groene stroom het grootst is, dan netjes klant voor klant af te werken.

Netbeheerders vinden dit stiekem ook, maar durven het niet hardop te zeggen. Het officiële standpunt is: ‘We willen graag in overleg met overheden en betrokkenen om te kijken wie er prioriteit moet krijgen’, zoals een woordvoerder van Netbeheer Nederland het formuleert. Wij mogen en willen niet kiezen wie het eerst wordt aangesloten, zeggen ze. ‘Dat is een politieke keuze.’ Vandaar de roep om ‘meer regie’ door de overheid.

Salderingsregeling

Er zijn meer opties om de problemen te lijf te gaan, bijvoorbeeld de zogenoemde salderingsregeling snel afbouwen. Met deze regeling kunnen huishoudens hun zelf opgewekte stroom aftrekken van de elektriciteit die ze de rest van de tijd verbruiken. Daardoor valt hun stroomrekening lager uit en kunnen ze hun dure zonnepanelen sneller terugverdienen. Nederlandse woningeigenaren hebben, gebruikmakend van deze regeling, massaal zonnepanelen aangeschaft. Dat is weliswaar gunstig voor het klimaat, maar op zonnige zomerdagen dreigt het elektriciteitsnet onder het aanbod van zonnestroom te bezwijken.

Beter zou het zijn die elektriciteit tijdelijk op te slaan in een thuisaccu. Dan kan de energie ’s avonds worden gebruikt, als de zon weg is. Hierdoor snijdt het mes aan twee kanten: overdag wordt het net minder belast doordat accu’s de zonnestroom opslaan, in de avond hoeven centrales minder hard te werken, omdat de woningen dan deels draaien op de accu.

‘Wat je nu ziet, is dat we een snelweg moeten aanleggen naar Zandvoort, voor die paar dagen per jaar dat het 30 graden is en iedereen naar het strand wil’, zegt een woordvoerder Netbeheer. ‘Met accu’s kun je die enorme piek deels opvangen.’ Maar: accu’s zijn duur. De overheid moet ze subsidiëren, vinden netbeheerders, en dan de salderingsregeling beëindigen.

E-auto’s

Een oplossing kan ook worden gezocht in het temperen van de vraag door het groeiende leger van elektrische auto’s. Als laadpalen in tijden van grote drukte op het stroomnet wat minder vermogen leveren, wordt het net ontlast. Onder meer landelijk netbeheerder Tennet experimenteert hier al mee. In de toekomst kunnen e-auto’s ook stroom terugleveren en kunnen ze zo helpen het stroomnet te ondersteunen.

Zinvol is het tenslotte ook om de industrie en grootverbruikers te vragen op piektijden even wat minder elektriciteit te gebruiken. Allemaal kleine beetjes, die iets kunnen helpen. Maar een oplossing voor de acute problemen zijn ze geen van alle. Nederlanders zullen eraan moeten wennen dat de energietransitie met horten en stoten op gang komt. En misschien moeten de bewoners in Amsterdam-Zuidoost hun oude kookboek nog niet weggooien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden