opleving antisemitisme

‘Te veel Fransen zijn vergeten dat antisemitisme levensgevaarlijk is’

Het antisemitisme is in Frankrijk terug van nooit weggeweest. Niet alleen door de traditionele antisemieten van extreem-rechts, maar ook vanuit de islamitische gemeenschappen. Wat zit er achter deze nieuwe opleving van jodenhaat? 

De Franse president Macron dinsdag op de Joodse begraafplaats Quatzenheim in Parijs waar graven zijn beklad met hakenkruizen. Beeld EPA

‘Vuile zionist’, riep een groep gele hesjes vorige week zaterdag in Parijs tegen de bekende Franse filosoof Alain Finkielkraut. ‘Wij zijn het volk, rot op naar Tel Aviv.’

Drie dagen later werden op een joodse begraafplaats in de Elzas meer dan negentig grafstenen beklad met hakenkruizen. Het bezoek van president Macron aan de begraafplaats, diezelfde avond, werd door France 3 live uitgezonden op Facebook. Althans, dat was de bedoeling. De redactie besloot de Facebook-uitzending af te breken omdat kijkers het ene na het andere antisemitische commentaar onder de video plaatsten.

Eeuwenoud spook

Er waart een spook door Frankrijk. Een eeuwenoud spook dat terug is van nooit echt weggeweest. Het aantal antisemitische incidenten is in 2018 gestegen met 74 procent, naar 541. De eerste maanden van 2019 stemmen zo mogelijk nog pessimistischer. Een hakenkruis op een beeltenis van oud-minister en holocaustoverlevende Simone Veil, het woord ‘Juden’ in gele letters op de gevel van een bagelzaak, de tekst ‘Macron jews bitch’ op een garagedeur: het is de macabere oogst van één weekend. Wat gaat er schuil achter de opleving van Frans antisemitisme?

96 joodse graven in Frankrijk beklad met hakenkruizen en antisemitische teksten

In een dorp vlakbij Straatsburg zijn maandagnacht 96 graven met hakenkruizen en antisemitische teksten beklad.

Volgens Sammy Ghozlan, voorzitter van het nationaal bureau voor waakzaamheid tegen antisemitisme, zitten de Franse Joden klem tussen twee soorten antisemitisme. Naast de traditionele westerse variant, vooral in extreem-rechtse kringen, is er het ‘nieuwe antisemitisme’ van islamitische gemeenschappen. Die variant wordt aangewakkerd door de haat tegen Israël, en door extreem-linkse partijen die die haat politiseren.

Ghozlan noemt het veelzeggend dat sommige uiterst linkse politici de scheldkanonnade tegen Finkielkraut niet wilden veroordelen, omdat het zijn belagers alleen om zijn pro-Israëlstandpunten zou gaan. ‘Als je ‘rot op naar Tel Aviv’ roept, is dat antisemitisme in zijn puurste vorm’, vindt Ghozlan.

De beide varianten van antisemitisme versterken elkaar, zegt politiek historicus Vincent Duclert. ‘Het islamitisch antisemitisme wordt sterker als men ziet dat Jodenhaat aan de andere kant van de maatschappij ook volop leeft.’

Geloof in zionistisch complot

De afgelopen maanden vond een aantal antisemitische incidenten plaats in de marge van demonstraties van de gele hesjes. Dat maakt de gele hesjes niet allemaal antisemieten, benadrukt Duclert, maar ze geven het antisemitisme wel een podium. Volgens peilingbureau IFOP gelooft 44 procent van de gele hesjes in een wereldwijd zionistisch complot. Onder de hele Franse bevolking is dat 22 procent. In een enquête van de nationale commissie voor de mensenrechten vond 20 procent van de Fransen dat Joden te veel macht hebben in Frankrijk.

Duclert wijst de recente opleving van antisemitisme vooral toe aan extreem-rechts. ‘Voor veel mensen is extreem-rechts hét alternatief voor Macron, hun absolute vijand. Daardoor ontstaat een discours waarin antisemitische clichés worden genormaliseerd. Bijvoorbeeld Macron als Rothschild-bankier en stroman van de Joden. Uiterst zorgwekkend dat dit soort redeneringen niet langer taboe is.’

Hoe alt-right online Jodenhaat verspreidt

Op extreemrechtse internetplatforms is antisemitisme heel gewoon. Maar ook in mainstream geachte kringen is het wijzen naar Joden niet langer taboe. Hoe is dat mogelijk?

Het rechts-nationalistische antisemitisme kent in Frankrijk een lange traditie. De zwartste bladzijde is Vichy, het regime van maarschalk Pétain dat Joodse burgers tijdens de Tweede Wereldoorlog niet alleen op orders van de nazi’s vervolgde, maar ook uit eigen beweging.

De afgelopen jaren maakte vooral het islamitisch antisemitisme slachtoffers. In 2012 schoot jihadist Mohammed Merah vier mensen dood bij een Joodse school in Toulouse. In 2015 doodde een Malinese Fransman uit naam van IS vier mensen in een koosjere supermarkt. In 2017 werd de 65-jarige Joodse Sarah Halimi in haar appartement in elkaar geslagen en uit het raam gegooid door een man die Allah Akbar riep. En dan was er nog de moord op de 85-jarige Mireille Knoll, die in maart 2018 werd neergestoken, vermoedelijk door daders met een antisemitisch motief.

Na woorden volgen daden

‘Als het publieke debat op de sociale media is doordrenkt met antisemitische clichés, gaan sommige mensen op een gegeven moment over tot daden’, zegt Yann Bossière, rabbijn van de liberale Joodse gemeente in Parijs. ‘Dat hebben we in Frankrijk gezien, maar ook in Pittsburgh, waar een neonazi het vuur opende in een synagoge.’

Er is te veel tolerantie voor zowel de ‘klassieke’ als de ‘nieuwe’ vorm van antisemitisme, denkt Duclert. Dat is de structurele oorzaak van het Franse antisemitismeprobleem. ‘In linkse milieus bestaat een zekere mate van begrip voor het antisemitisme van islamitische immigranten. Als je dat bespreekbaar wilt maken, word je al snel voor islamofoob uitgemaakt. En in rechts-conservatieve kringen hoor je om de zoveel tijd dat Vichy eigenlijk wel meeviel. Te veel Fransen zijn vergeten dat antisemitisme levensgevaarlijk is.’

Volgens Bossière zijn veel Frans-Joodse gezinnen bezig met de voorbereidingen voor een eventuele verhuizing naar Israël, voor het geval dat. Onlangs sprak de rabbijn een vrouw die de resten van haar overleden familieleden naar Israël wil verplaatsen, waar aanmerkelijk minder kans is dat grafstenen met hakenkruizen worden beklad.

Ook Ghozlan ziet de angst toenemen in de Franse Joodse gemeenschap – met zo’n 500 duizend leden de grootste Joodse gemeenschap buiten Israël en de VS. ‘In de voorsteden van Parijs zijn de afgelopen jaren veel synagogen gesloten, omdat de Joodse inwoners zijn verhuisd naar dorpen waar ze zich veiliger voelen. Ik geef hun groot gelijk. Wat is de volgende stap, een pogrom?’

Maatregelen regering

President Macron noemde de opleving van antisemitisme ‘ongekend sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog’. Om die opleving een halt toe te roepen, gaat de Franse regering de definitie van antisemitisme uitbreiden. Het ontkennen van het bestaansrecht van Israël wordt voortaan beschouwd als antisemitisme, net als ‘Joden collectief verantwoordelijk houden voor acties van de Israëlische staat’. In mei komt de Franse regering met een wetsvoorstel dat het verspreiden van racisme en antisemitisme op internet moet tegengaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden