Te veel dreiging om niets te doen

De controles op de weg naar Schiphol zijn verlengd, nu zelfs met militairen erbij. Hoe beveilig je een luchthaven? 'Er is nooit een absolute garantie tegen aanslagen.'

Marechaussee en leger patrouilleren maandag op de toegangsweg naar luchthaven Schiphol. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Waarom zijn de extra controles nog steeds van kracht?

Bij de Nederlandse inlichtingendienst is eind juli informatie binnengekomen over een dreiging tegen Schiphol. Dit betrof geen concrete informatie over een aanslag of over mogelijke daders. De informatie, zo vertellen bronnen in de inlichtingenwereld, is een samenraapsel van inlichtingen van geheime diensten - ook uit het buitenland. Het kan alles zijn tussen een gerucht en een tip. Te veel om niets te doen, te weinig om de luchthaven te sluiten. De nationale terrorismebestrijder (NCTV) heeft de informatie besproken met de gemeente Haarlemmermeer en die heeft besloten tot de controles op de toegangsweg. Afgelopen vrijdag zijn de maatregelen voor onbepaalde tijd verlengd. Het enige wat locoburgemeester van Haarlemmermeer Adam Elzakalai daarover zei was: 'De veiligheid van reizigers en mensen op Schiphol staat voorop. Daarom pakken wij het op deze wijze aan.'

Helpen die controles?

Dat valt moeilijk te zeggen. Veiligheidsexperts zijn meestal kritisch op dit soort langdurige ad-hocveiligheidsmaatregelen. Hoogleraar veiligheid Ira Helsloot zei eerder in de Volkskrant: 'Objectief leiden meer controles niet tot meer veiligheid of een groter veiligheidsgevoel. Ook blijken vage signalen praktisch altijd vals te zijn.' Maar volgens Hans Slaman, directeur van een bureau dat grote bedrijven bijstaat in de beveiliging tegen terroristische dreigingen, is het 'geen toeval' dat in omringende landen aanslagen zijn geweest en in Nederland nog niet. Slaman: 'Nederland heeft ook tal van interessante doelwitten: treinstations, luchthavens, evenementen. Waardoor komt het dan dat hier nog geen aanslag is geweest? Ik denk doordat de kans van slagen kleiner is.' Al erkent hij ook dat bewijs voor die stelling lastig te geven is. 'Het effect is pas zichtbaar als uit inlichtingen blijkt dat een aanslag voorkomen is.'

Een deel van de kracht van extra maatregelen is de symboliek. Het uitstralen van daadkracht. Zo werden Joodse instellingen in Nederland pas enkele weken na de aanslag op het Joods Museum in Brussel beveiligd. Toen kwamen er ineens politiehuisjes te staan. Bij Schiphol is de controle niet waterdicht. Treinreizigers worden nauwelijks extra gecontroleerd en de extra veiligheidsmaatregelen gelden niet voor alle wegen naar de luchthaven, vertelt een voormalig Schipholmedewerker anoniem. 'Als je de alternatieve route via Schiphol-Oost rijdt, kom je geen marechaussee tegen. Dan rij je zonder controles in één ruk naar de vertrekhallen.' Dat verraste hem. 'Prima die controles, maar doe ze dan overal.'

De reactie op extra maatregelen wisselt sterk, zegt Hans Slaman. 'Een categorie mensen voelt zich gesterkt door de controles, een ander deel ervaart militairen in gevechtskledij als zeer bedreigend'.

Een lastige afweging is om het goede moment te kiezen om de maatregelen te beëindigen. Slaman: 'Nederland is normaal vrij behoudend met zichtbare maatregelen. Als je stopt moet je goed duidelijk kunnen maken waarom het dan zonder controles ook veilig is.'

Oppositie wil einde aan 'lapwerk' bij beveiliging Schiphol

De assistentie van de landmacht op en rond Schiphol roept op het Binnenhof nieuw debat op over de capaciteitsproblemen bij de Koninklijke Marechaussee. Oppositiepartijen zien in de noodsituatie rond de luchthaven het bewijs dat het kabinet nog te weinig doet om de marechaussee uit de brand te helpen.

Waarom helpt het leger nu mee bij Schiphol?

Het beveiligen van objecten en personen bij een verhoogde terrorismedreiging is een taak van de Koninklijke Marechaussee, een onderdeel van Defensie. Enkele pelotons zijn hier specifiek voor opgeleid. Maar de marechaussee kampt ook met personele problemen, mede door de grote inzet het afgelopen jaar. Daardoor springen andere Defensie-onderdelen nu bij, te beginnen met de landmacht.

Is Schiphol ingericht op de dreiging van nu?

Luchthavens worden goed beveiligd, maar dit betreft vooral het gedeelte na de incheckbalies. De aankomst- en vertrekhal is publiek terrein waar iedereen in- en uit kan lopen. Het is een 'soft target'. Geen wonder dat de recente aanslagen op de luchthavens van Brussel en Istanbul in dit deel van de luchthaven plaatsvonden.

Natuurlijk wordt ook de publieke ruimte op Schiphol goed beveiligd met zichtbare en onzichtbare maatregelen. Zo patrouilleren de marechaussee en de politie en hangen er volgens experts zeer waarschijnlijk slimme camera's, die gezichten kunnen herkennen als bezoekers een opmerkelijke route (meermaals) afleggen. Schiphol doet hier - met het oog op de veiligheid - geen mededelingen over. Bij alle maatregelen, waarmee Schiphol niet onder doet voor andere luchthavens, zijn nu de controles op de toevoerwegen gekomen.

Maar hoe goed je beveiliging ook is, een absolute garantie tegen aanslagen bestaat niet, zegt de Belgische luchtvaartexpert Luk de Wilde. Het is vrijwel onmogelijk om iedereen die binnenkomt te controleren. 'Na de aanslagen op de luchthaven Zaventem zijn er roadblocks opgeworpen, maar we hebben al gemerkt dat er genoeg alternatieve wegen zijn die bestuurders kunnen nemen om de controles te ontlopen. De terroristen op 22 maart kwamen per taxi en zelfs die kunnen nog steeds een alternatieve route nemen, mits ze een bepaalde badge achter het raam hebben.'

Een alternatief is de beveiliging zwaar op te voeren met meerdere checkpoints zoals op de Israëlische luchthaven Ben Gurion, waar alle auto's worden gecontroleerd. In Europa lijkt weinig bereidheid te zijn om die kant op te gaan, want zo'n strenge beveiliging heeft ook een prijs: langere wachttijden, minder vrijheid en - mogelijk - juist een groter gevoel van onveiligheid.

Welke maatregelen kan Schiphol nog nemen?

De extra controles op de aanvoerwegen naar Schiphol zijn nu nog tijdelijk en willekeurig, deze zouden permanent kunnen worden. Daar is dan wel meer geld en mankracht voor nodig. Volgens luchtvaartexpert De Wilde zijn dit soort controles vooral bedoeld om passagiers te 'sussen' en een gebaar te maken naar het personeel op de luchthaven, dat zich ook zorgen maakt over de dreiging. Veiligheidsgaranties krijg je er niet mee. 'In Istanbul was ook een controle vooraf, maar daar zijn de daders vermoedelijk via de uitgang naar binnen gegaan.'

Een andere, vaak gehoorde optie is om bezoekers al te controleren bij de ingang van de vertrekhal. Maar naast het oponthoud dat dit zou veroorzaken - er zijn veel meer bezoekers dan passagiers, denk aan familieleden die hun naaste komen ophalen, werknemers van Schiphol Plaza, personeel van Schiphol - verplaats je het probleem, zegt Henk Visser van VMB security & solutions. 'Dan ontstaat er honderd meter voor de ingang een rij en wordt dat je nieuwe risicogebied.'

Ook De Wilde ziet er geen heil in. 'Uiteindelijk verplaats je het probleem. Bedenk dat terroristen vooral zo veel mogelijk slachtoffers willen maken. Of het een luchthaven, metrostation of trein is, dat maakt ze niet veel uit.'

Luchthavens als Schiphol zijn ook huiverig voor de economische schade die indirect het gevolg zal zijn van meer poortjes en scanapparaten. Niet alleen drukken al die extra veiligheidsmensen zwaar op de begroting, als de files en wachtrijen toenemen, zullen consumenten eerder voor een andere luchthaven kiezen.

Wat kunnen reizigers zelf doen?

'Als het zo zou zijn dat iemand iets wil, dan is daar zeker in publiek gebied zoals op Schiphol Plaza bijna niets tegen te doen.' Dat zei Gerlof Cerfontaine, destijds directeur, eerlijk na een explosie op de luchthaven in 2001.

Die situatie is niet veranderd, hoewel de autoriteiten meer rigide zijn geworden in het bestrijden van onveiligheid. Dat leidt tot minder tolerantie voor afwijkend gedrag en vreemde pakketjes. Reizigers wordt verteld dat ze vooral zo normaal mogelijk moeten blijven en alert moeten zijn.

Dat blijkt elke keer een dunne balans. Want alert kan al snel 'te alert' worden. Als mensen bij elke verlaten tas of verward persoon in paniek raken, is niet mogelijk om tienduizenden reizigers per dag door de vertrekhal te loodsen. Een beetje nuchterheid is dus gewenst.

Hysterie is een grote bedreiging voor de veiligheid. Zie bijvoorbeeld de hype rondom de poederbrieven in het najaar van 2001. Elke melding werd serieus onderzocht, inclusief evacuaties, inzet politie en onderzoek.

Hier treedt een zichzelf versterkend effect op: elke melding zorgt weer voor nieuwe melding. Het is de reden dat veel politiekorpsen (en ook Schiphol) terughoudend zijn met cijfers over verdachte pakketjes en bommeldingen.

De Waalse krant La Dernière Heure publiceerde onlangs gegevens over de regio Brussel die deze dynamiek treffend weergeeft. Na elke terroristische aanslag steeg het aantal valse bommeldingen: tussen 1 januari 2014 en 7 januari 2015 lag het aantal meldingen nog op gemiddeld vijf per maand, maar sinds de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs steeg dit aantal tot gemiddeld elf per maand en sinds de novemberaanslagen in Parijs tot gemiddeld 22 per maand. Inmiddels is dat aantal opgelopen tot gemiddeld 30 per maand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden