Te lijmen

Sue Johnson claimt dat haar populaire relatietherapie beter werkt dan de rest. Is dat zo? 'Iets doen is altijd beter dan niets doen.'

Psycholoog Gert Jan Kloens wil niemand ontmoedigen om in relatietherapie te gaan, laat dat duidelijk zijn. Want hij verdient zelf de kost als relatietherapeut. Maar de bravoure waarmee 'zijn' sector ongelukkige liefdesparen rozengeur en maneschijn belooft, zint hem niet. 'Ik breng jullie weer bij elkaar.' 'Laat de liefde weer stromen.' 'Met resultaatgarantie.' 'Kort traject, goed resultaat.' U kent de wervende teksten wel. In werkelijkheid is het succes van relatietherapie tamelijk schimmig. Zacht uitgedrukt.


Wereldwijd wordt ervan uitgegaan dat relatietherapie vruchten afwerpt. De laatste decennia groeide een behoorlijk stapeltje studies waarin Amerikaanse onderzoekers aantonen dat relatietherapie soelaas biedt voor 7 van de 10 ongelukkige stellen. Maar dat effect is tijdelijk, pakweg één jaar. De langetermijneffecten zijn minder goed onderzocht, maar stemmen hoe dan ook minder vrolijk. Zo'n 40 tot 50 procent van de verbintenissen wordt na 2 tot 5 jaar alsnog verbroken. Hoewel daar verbetering in lijkt te zitten (zie kader op pagina 11).


Op Kloens maakt het niet zoveel indruk. 'Uit dit soort onderzoeken blijkt dat echtparen die in therapie zijn gegaan er beter voorstaan dan stellen die op de wachtlijst staan. Dat is natuurlijk een open deur. Iets doen is altijd beter dan niets doen. Wachtlijstonderzoek is al in 1988 door de Amerikaanse vakvereniging ter discussie gesteld.' Uitermate frustrerend voor de therapiepraktijk is ook dat uit al die onderzoeken niet valt te destilleren wát in de therapie effectief is en wat niet. Alle methoden - en dat zijn er inmiddels heel wat - werken grosso modo even goed, of slecht - het is maar hoe je het bekijkt.


Sue Johnson, de Canadese grondlegger van de populaire Emotionally Focused Therapy (EFT), pretendeert succesvoller te zijn dan andere therapievormen. Ze belooft zelfs dat het met 70 tot 75 procent van de relaties weer helemaal goed komt, na EFT-therapie. Een claim waarop een aantal collega-onderzoekers flink wat kritiek heeft gespuid in Amerikaanse vakbladen. De mooie resultaten die EFT boekt, zouden bijvoorbeeld slechts vier maanden standhouden. De critici hebben er ook moeite mee dat de EFT-studies (deels) zijn geschreven door EFT-therapeuten en ontwikkelaars zelf, iets waar Johnson overigens geen geheim van maakt.


Oorspronkelijk was de liefde vooral het terrein van filosofen. Pas in 1956 verscheen het eerste psychologische werk over de liefde: De kunst van het liefhebben van Erich Fromm. Het boek staat pontificaal opgesteld in de spreekkamer van relatietherapeut Kloens, die alle publicaties over de liefde die er in zijn ogen toe doen, heeft verzameld. Alleen al Kierkegaard is goed voor zes meter aan blauwe banden op de vensterbank. De rest staat langs de plinten, op de vensterbank en in stapels tegen de muren. In omvang is het eigenlijk niet zo'n indrukwekkende collectie. Pakweg tweeduizend titels. Vanaf de Griekse oudheid tot nu. 'Meer is er gewoon niet', zegt Kloens.


'Net als vroeger worden belangrijke boeken over de liefde ook nu weer geschreven door filosofen, vooral door filosofen die zich bezighouden met levenskunst. Ik denk aan titels als Het romantisch misverstand van Jan Drost en De herontdekking van de liefde van Wilhelm Schmid.' Klinisch psychologen laten het afweten. Ze zijn volgens Kloens te druk met statistiek om het over de liefde te hebben. 'We staan als psychologen onder grote druk om, net als natuurwetenschappers, alles statistisch te bewijzen - ook als we weten dat het niet te bewijzen is.'


De noodzaak om het huwelijksgeluk naar een hoger plan te tillen, is ondertussen groter dan ooit. Kloens: 'In Nederland strandt 34 procent van de huwelijken. In Engeland is dat 45 procent. Dat is maatschappelijk ontwrichtend. Denk aan wat dat kost aan sociale voorzieningen, wat de consequenties zijn voor de huizenmarkt en niet in de laatste plaats: voor de kinderen. 80 procent van de jeugd die hulp zoekt in de geestelijke gezondheidszorg heeft gescheiden ouders of woont in een samengesteld gezin. Gelukkige, stabiele relaties staan aan de basis van een gezonde samenleving.' De Tweede Kamer hield er afgelopen week een rondetafelconferentie over. Mede op instigatie van EFT Nederland.


Kloens vindt niet alleen dat Sue Johnson een te grote broek aantrekt waar het om de effectiviteit van haar methode gaat, hij heeft ook fundamentele kritiek op haar aanpak. De Canadese Johnson baseert zich op de hechtingstheorie van de Britse psychiater John Bowlby (1907-1990). Bowlby benadrukte in de jaren '40 en '50 van de vorige eeuw als eerste het belang van de emotionele hechting van het kind aan de moeder/verzorger. Tot dan toe gingen psychoanalytici ervan uit dat de hechting draaide om voeding, niet zozeer om de nabijheid van of de band met de moeder/verzorger.


Sue Johnson meent dat ook volwassen liefde een kwestie is van hechting: partners moeten leren inzien dat ze afhankelijk zijn van elkaar, 'als een kind van zijn ouders', zo staat op de site van EFT Zoetermeer te lezen. Vandaar ook de titels van Johnsons boeken: Houd mij vast en Laat mij niet los. Kloens: 'Alle andere therapieën zeggen het omgekeerde, namelijk dat mensen moeten leren op eigen benen te staan om vervolgens liefde te kunnen géven. Het moet niet zijn: 'hou mij vast', maar: 'ik hou jou vast'. En trouw betekent niet: 'laat mij niet los', maar: 'ik laat jou niet los'. Johnson schrijft: therapeuten moeten helpen de paren afhankelijk van elkaar te laten zijn. Dat is compleet tegengesteld aan welke theorie dan ook over relatietherapie. De kern van de behandeling moet juist zijn mensen leren zelfstandig te zijn. Pas dan kun je een bijdrage leveren aan de relatie. Dat doe je niet door je aan elkaar vast te klampen.'


Met de hechtingstheorie van Bowlby heeft Kloens overigens geen enkel probleem, integendeel. Maar een theorie over de hechting tussen moeder en kind kun je volgens hem niet zomaar toepassen op twee volwassenen. 'Afhankelijkheid is infantiel', citeert Kloens de bekende psycholoog Carl Rogers, terwijl hij de vingers van zijn twee handen met elkaar verstrengelt. 'Dit is geen relatie', zegt hij met een blik op zijn handen. 'Eerst moet je worden wie je bent, Kierkegaard zei het al. Alleen dan kun je verantwoordelijkheid nemen voor jouw bijdrage aan de relatie.' Hij legt zijn handpalmen plat tegen elkaar. 'Dit lijkt meer op een gezonde relatie tussen vrije mensen.'


In de zwarte leren fauteuiltjes op zijn spreekkamer hebben zo'n 2.500 paren gezeten. In de helft van de gevallen haperde de liefde omdat een van de twee echtelieden vreemdging/gaat, terwijl de afspraak was dat niet te doen. 'Zo'n site als second love komt echt niet uit de lucht vallen.'


Op nummer twee van de relatieperikelen waar Kloens mee te maken krijgt, staat porno. 'Vaak doen mannen het in het geniep. Dat ondermijnt het vertrouwen. Geheimen hebben voor elkaar en liegen werkt sowieso ontwrichtend. Maar ook als het in alle openheid gebeurt, hebben vrouwen er vaak moeite mee dat hun man naar andere vrouwen kijkt. Ook al is het op een tv- of computerscherm. Voor vrouwen is het een inbreuk op de intimiteit.'


De gevaarlijkste periode in de liefde is als er kinderen komen. Ten eerste omdat er dan een derde bij komt. En ten tweede omdat dit een drukke periode in het leven inluidt waarin echtelieden vergeten hun vriendschap te onderhouden en elkaar uit het oog verliezen. 'Het bekende druk-druk-druk verhaal', grijnst Kloens - zelf 25 jaar getrouwd en vader van zes kinderen.


Dan is er een groeiende groep stellen die wel hulp zoekt, maar waarvan Kloens dat nogal overdreven vindt. 'Onderschat de invloed van al die populaire, psychologische prietpraat niet. We móéten tegenwoordig voortdurend genieten. Heel wat mensen geloven Goedele Liekens als die op tv zegt dat je geen goede relatie hebt als je niet elke dag de pannen van het dak vrijt. Ontzettend veel mensen lijden aan het 'romantisch misverstand' zoals de filosoof Jan Drost dat noemt. Liefde is geen 100 procent romantiek. Het is vooral een kwestie van doorzetten. Alleen al de stap maken van verliefdheid naar liefde is geen sinecure.


'Hetzelfde geldt voor kleine kinderen opvoeden. Mensen kwellen zichzelf vaak door hun relatie te vergelijken met een blauwdruk van wat een goede relatie moet zijn. Maar zo'n blauwdruk bestaat niet. Je kunt alles samen doen en gelukkig zijn. Je kunt elkaar helemaal vrijlaten en een prima verhouding hebben. Je kunt de taken eerlijk verdelen en je daar goed bij voelen. Maar anderen worden juist gelukkig in een traditioneel huwelijk waarin de vrouw het huishouden doet en de kinderen verzorgt.'


Om het huwelijksongeluk op grote schaal aan te pakken, is relatietherapie onvoldoende succesvol gebleken, vindt Kloens. Niet alleen bij gebrek aan resultaten, maar ook omdat relatietherapie duur is en tijdrovend. Bovendien gaat het overgrote deel van de stellen met relatieproblemen niet naar een therapeut. Uit schaamte. 'De drempel is enorm hoog. We bereiken maar een kleine groep mensen.' Die groep wordt nog kleiner sinds relatietherapie uit het vergoedingenpakket is geschrapt. Niet alleen in Nederland overigens, ook in de VS.


Veel landen zien E-health als het lonkende en veel goedkopere alternatief. Ook Kloens is bezig met het ontwikkelen van een therapievorm via internet. Iets wat je zelf thuis kunt doen, met je partner achter de computer. Geen reistijd, relatief goedkoop en anoniem. Want dat je huwelijk spaak dreigt te lopen, is iets wat de meeste mensen liefst zo lang mogelijk verborgen houden.


ONDERZOEK NAAR EFFECTIVITEIT

Een van de omvangrijkste studies naar de effectiviteit van relatietherapie op langere termijn is gedaan in 2010 door de Amerikaanse hoogleraar psychologie Andrew Christensen van de universiteit van California. De studie omvat 134 getrouwde stellen met chronische en zeer ernstige huwelijksperikelen die veel energie wilden steken in het redden van hun relatie. De ene helft kreeg gedragstherapie, vooral gericht op beter communiceren en het gezamenlijk oplossen van problemen. De andere helft kreeg integratieve gedragstherapie die meer gericht is op het onderkennen en begrijpen van elkaars gevoelens en gevoeligheden. Na afloop van de therapie was tweederde van de relaties verbeterd, zowel in de ogen van observerende psychologen als volgens de stellen zelf. Na vijf jaar functioneerde nog steeds de helft van de echtparen beter dan toen ze aan de behandeling begonnen. Een kwart van de stellen was gescheiden. Een kwart van de koppels zag geen verbetering. De ene therapie bleek niet effectiever dan de andere.


CV

Gert Jan Kloens (1965) is psycholoog en onderzoeker. Behalve relatietherapeut is hij ook GZ-psycholoog en seksuoloog. Hij doceert aan de Erasmus Universiteit en doet nascholingstrajecten voor artsen en psychologen. In het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) houdt hij zich bezig met kwaliteitsontwikkeling binnen de geestelijke gezondheidszorg. Van hem verschijnt in april Alles over liefde en relatiekwaliteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden