Te koop: kerkbanken en kazuifels

Elk jaar gaan rond de honderd kerken dicht. Hoe een nieuwe bestemming te vinden voor religieuze voorwerpen? 'Een kelk waarin Christus' bloed zat, verkoop je niet als drinkbeker.'

UTRECHT/DEN BOSCH - Er zijn momenten dat emoties ook bij hem overheersen, zegt Marc de Beyer, conservator van Museum Catharijneconvent in Utrecht. Een 97-jarige man bood hem kruisbeelden aan: 'Niemand wil ze hebben, bij u zijn ze in goede handen.' De Beyer nam ze aan, hoewel ze geen grote kunsthistorische waarde bezitten en de depots van het Catharijneconvent, het museum van het christendom in Nederland, vol zitten. Zeg gerust: overvol.


De Beyer had bij zijn aantreden een paar jaar terug een groot aanbod verwacht. Maar dat het zo extreem zou zijn dat hij regelmatig meerdere malen per dag zou worden benaderd met partijen, dat verraste hem. Toen het museum in 2008 samen met de Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland (SKKN) de 'Handreiking roerend religieus erfgoed' opstelde, werd het aantal voorwerpen dat in tien jaar zou moeten worden 'herbestemd' geschat op 150 duizend. Dat was een bescheiden schatting, weet De Beyer nu, 'ik verwacht dat het er veel meer worden'.


Het aantal kerkgangers in Nederland daalt al decennia, de komende jaren, zegt de Beyer, 'gaat het echt dramatisch afnemen'. In de periode 2008-2011 sloten in Nederland om en nabij de 300 kerken, twee per week. De komende jaren worden het er nog meer, nu de laatste generaties die in meerderheid kerkgaand waren bejaard zijn of hoogbejaard. Bij de voorwerpen uit sluitende kerken komen erfstukken van gelovigen. De Beyer: 'Je hebt veel mensen die religieuze voorwerpen van hun ouders of grootouders erven en er vanaf willen. Ze noemen zich niet gelovig, maar ze hebben toch emoties bij de objecten. Een kruisbeeld in een container gooien, dat zullen ze niet doen.'


Als kerken sluiten, worden voorwerpen dakloos die voor mensen verbonden waren met belangrijke momenten: geboorte, huwelijk, dood. Voor het doopvont hield opa papa als baby vast, voor het altaar stonden vader en moeder in 1959. 'Herbestemmen van religieus erfgoed is moeilijk en beladen', zegt De Beyer. 'Maar wij vonden dat we als museum voor christelijke kunst en cultuur de handschoen moesten oppakken.'


Het begint met het onroerend goed. De Beyer: 'In tegenstelling tot oude fabrieken laten kerken zich nauwelijks tot kantoorruimte ombouwen. De specifieke architectuur, grote donkere ruimten, hoge ramen, staat in de weg. Glas-in-lood-ramen zijn bij parochianen wel vaak gewild voor de decoratie van het eigen huis.'


Religieuze voorwerpen zijn vaak gewijde voorwerpen. 'Avondmaalstellen uit protestantse kerken kun je nog op de markt aanbieden', zegt De Beyer, 'kelken uit de katholieke eucharistie niet. In de katholieke kerk is de symboliek van voorwerpen zwaar. Je kunt een kelk waarin het bloed van Christus heeft gezeten niet verkopen als drinkbeker.'


Sluit een kerk, dan wordt eerst gekeken welke voorwerpen meekunnen naar de kerk waarmee die fuseert. Vaak zijn dat de beelden van de heiligen waaraan de sluitende kerk haar naam ontleende. 'Mensen moeten in hun nieuwe kerk een aantal vertrouwde voorwerpen kunnen terugzien', zegt Eugène van Deutekom, erfgoedspecialist van het Bisdom Den Bosch.


Kerkbanken, kandelaars en kruiswegstaties vinden in toenemende mate een nieuwe bestemming in Oost-Europa. Van Deutekom had al vele kerksluitingen gezien toen hij nabij Lviv in de westelijke Oekraïne voor het eerst een kerkwijding meemaakte. Een nieuw kerkgebouw is gemeubileerd met eikenhouten banken, kandelaars en beelden uit de Petruskerk in Vught die in de jaren ervoor, zoals Van Deutekom het formuleert, 'aan de eredienst was onttrokken'. Elders bij Lviv werd een driekwart eeuw geleden door de bolsjewieken ontruimde kerk opnieuw in gebruik genomen met spullen uit Brabant. De beste herbestemming voor voorwerpen is er een waarin ze hun functie behouden, zegt Van Deutekom. 'We proberen altijd te handelen in de geest van de weldoeners die de objecten schonken en de makers van de kunstvoorwerpen.'


In West-Europa is het aantal christenen dramatisch afgenomen. Wereldwijd groeit het christendom sneller dan de islam. Het aandeel van de katholieke kerk is aanzienlijk. Volgende maand vertrekt Van Deutekom naar de Dominicaanse Republiek, waar onlangs op een suikerplantage een katholieke kerk is ingewijd met banken, beelden en kandelaars uit Haagse en Nijmeegse kerken en kloosters. Niet alleen in katholieke kerken vindt het bisdom Den Bosch voor voorwerpen een nieuwe bestemming, ook de oosters-christelijke kerken, die in 1054 de banden met Rome verbraken, tonen belangstelling. Aan het patriarchaat van de Servische Orthodoxe Kerk schonk het bisdom relikwieën, afkomstig van de Zusters van Liefde. Van Deutekom: 'In de oosters-christelijke wereld is grote vraag naar relikwieën omdat die vaak door de communistische regimes zijn vernietigd. Wij helpen hen graag. Voor ons is het belangrijkst dat de spullen een religieuze herbestemming krijgen.'


Marc de Beyer hoorde onlangs over een zilveren avondmaalstel dat voor de protestantse gemeenschap in Roemenië was bestemd. Het bleek uit 1614 te stammen en werd ternauwernood geruild met een avondmaalstel van latere datum. 'Dit is religieus en cultureel erfgoed, dat moeten we hier houden.'


Het moeilijkst 'her te bestemmen' is de liturgische kleding, zegt De Beyer: 'We zitten met oneindig veel kloosterkappen en kazuifels. In de katholieke kerk zorgde het Tweede Vaticaanse Concilie voor een revolutie in de decoratie van de kleding: de priester stond voortaan niet meer met zijn rug naar de gelovigen. Al die kazuifels van vóór 1963, kasten vol, wat moeten we ermee?


Eugène van Deutekom


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden