Tbs-wetgeving is niet primairgericht op behandeling en hulp

Voor mensen met een psychische stoornis die een delict hebben gepleegd, is de gevangenis geen geschikte omgeving. Daarentegen zijn tbs-klinieken nooit bedoeld voor de opvang van zwakke mensen die steeds terugvallen in crimineel gedrag, meent M....

OP de voorpagina van de Volkskrant van 4 augustus viel de opvallende kop 'Psychopaten en psychoten horen niet in tbs-kliniek' te lezen. In dit artikel werd een aantal uitspraken gedaan over de tbs-wetgeving en de klinieken die de maatregel van terbeschikkingstelling uitvoeren. En passant kwam ook de nodige kritiek op rechtbanken en rapportage aan de rechtbank aan de orde.

Terecht wordt in de media veel aandacht besteed aan de gang van zaken rond de maatregel van terbeschikkingstelling. Maar in de opinievorming over dit complexe onderwerp zouden niet alleen emoties, maar zou ook informatie een rol moeten spelen.

Per jaar worden ongeveer vijfduizend rapporten voor de rechtbanken gemaakt door psychologen en/of psychiaters. Naast een diagnose van de verdachte ten tijde van het strafbare feit en vaststelling van een eventueel verband tussen de stoornis en het delict (toerekeningsvatbaarheid), wordt hun gevraagd de kans op herhaling te schatten. En eventueel wordt de rapporteur een advies gevraagd om die kans te verminderen. Die rapporten worden grotendeels opgemaakt door freelance psychologen en psychiaters door bemiddeling van de Forensisch Psychiatrische Diensten, die in elk arrondissement aanwezig zijn. Deze diensten houden toezicht op de opleiding en kwaliteit van de rapporteurs. Het Pieter Baan Centrum, de psychiatrische observatiekliniek van justitie, rapporteert alleen over de ingewikkelder en ernstiger zaken, iets meer dan 220 per jaar (dus 4,4 procent van het totaal). Daarnaast vinden op bescheiden schaal klinische rapportages plaats in een aantal psychiatrische ziekenhuizen.

Van al die rapporten leiden er slechts zo'n tweehonderd per jaar tot een tbs-advies (4 procent), waarvan honderd via het Pieter Baan Centrum. Meestal wordt de dader verplicht opgenomen in een speciale kliniek, soms vindt de behandeling in voorwaardelijk kader plaats.

Het moge duidelijk zijn dat de meeste daders die op basis van een psychische of persoonlijkheidsstoornis delicten hebben gepleegd, na andere adviezen dan tbs worden behandeld en begeleid. Tenminste als de veiligheid dat toelaat. De afgelopen tien jaar hebben een enorme ontwikkeling te zien gegeven op het gebied van behandeling en begeleiding van daders met een stoornis. Overal zijn forensisch psychiatrische poliklinieken en dagbehandelingen opgericht, die zich speciaal op de problematiek van bijvoorbeeld zedendelinquenten, brandstichters en geweldplegers richten. De nazorg aan tbs'ers op proefverlof kan ook via deze instellingen nog lang plaatsvinden.

Deze voorzieningen, die AWBZ-gefinancierd zijn, bieden in feite categoriale geestelijke gezondheidszorg in strafrechtelijk, maar ook vrijwillig kader, te vergelijken met bijvoorbeeld de verslavingszorg. In een hoog tempo worden overal regionale circuits gevormd, waarin reclassering, forensische behandelinstellingen, tbs-klinieken, verslavingszorg en Riaggs samenwerken om te voorkomen dat cliënten tussen wal en schip vallen ofwel zich aan de verplichte begeleiding onttrekken.

Steeds zal de rechtbank zoeken naar de minst ingrijpende manier om te bereiken dat een dader behandeld wordt voor zijn stoornis en daardoor niet of veel minder ernstig recidiveert. Slechts voor de categorie die een onacceptabel gevaar voor de samenleving vormt, wordt gegrepen naar het zware middel van de terbeschikkingstelling met bevel tot verpleging in een speciale kliniek.

In die klinieken, tien in getal, bevinden zich, in totaal iets meer dan 1100 terbeschikkinggestelden. Dit is een betrekkelijk gering aantal. Dat deze kleine groep toch zo veel aandacht krijgt, geeft aan dat zij bijzonder tot de verbeelding spreekt. Als een tbs-gestelde ontsnapt of recidiveert, is dat een ernstige zaak. De maatregel van terbeschikkingstelling werd immers primair opgelegd om gevaar voor de maatschappij af te wenden. De tbs-wetgeving is niet primair op behandeling en hulpverlening gericht, maar op beveiliging. In dat kader zijn de klinieken verplicht een behandelaanbod te doen, om op den duur de veroordeelde terug te geleiden naar de maatschappij. Een van de doelen van het Nederlandse strafrecht is immers de uiteindelijke reïntegratie van veroordeelden.

De huidige tbs-wetgeving gaat terug op de Psychopatenwetten uit de jaren twintig van de vorige eeuw. Ook toen al worstelde men met het probleem wat er moest gebeuren met degenen die vanwege een psychische stoornis of gebrekkige ontwikkeling van de geestesvermogens een delict hadden gepleegd en die een gevaar voor anderen bleven vormen. De gevangenis was voor velen geen geschikte omgeving. Humane, maar beveiligde verpleging was daarop toen het antwoord. Van meet af aan waren deze Psychopatenwetten dus bedoeld voor 'psychopaten' en psychotische patiënten. Het getuigt van weinig historisch besef om te beweren dat de tbs-klinieken, oorspronkelijk psychopatenasielen genoemd, niet bestemd zouden zijn voor deze categorieën. Zij zijn nooit bedoeld geweest, zoals in het in de aanhef genoemde artikel suggereert, ter bescherming van zwakke mensen die steeds terugvallen in de criminaliteit, wat een bestwilprincipe veronderstelt.

De gehele forensische psychiatrie (het werkterrein op de grens van psychiatrie en recht) heeft de afgelopen jaren een brede impuls gekregen naar aanleiding van het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO Tbs 2) naar de kosten en de doelmatigheid van de tbs. Van meet af aan is in de uitwerking van het kabinetsstandpunt door de verschillende werkgroepen van het Verbetertraject 'Toekomst Tbs' de maatregel in het bredere perspectief van de forensische psychiatrie en van de algemene geestelijke gezondheidszorg geplaatst.

Inmiddels is in een aantal deelrapporten zowel het voortraject tot aan het tbs-vonnis als de plaatsing, behandeling en uitstroom van tbs-gestelden kritisch geanalyseerd en van suggesties tot verbetering voorzien. Bovendien heeft de werkgroep 'Beleidsvisie Tbs' onder voorzitterschap van A. Kosto zich gebogen over de richting die de tbs de komende tien jaar zou kunnen inslaan. Over beide onderwerpen, de verbetering van de bestaande situatie en de toekomstvisie, zal de Tweede Kamer naar verwachting een standpunt innemen. Er staat dus de komende jaren veel te gebeuren in de forensische psychiatrie in het algemeen en de tbs in het bijzonder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden