Tapijt in koninklijk paleis als de hemel op aarde

Het koninklijk paleis in Amsterdam heeft een nieuw tapijt, het grootste van Nederland. Komend weekeinde kan het publiek voor het eerst kennismaken met de sterrenhemel van kunstenares RIA VAN EYK....

DRIE UUR KOST HET de personeelsleden van het koninklijk paleis om het nieuwe tapijt in de Burgerzaal uit te rollen, strak te trekken en met klittenband vast te zetten. Daarmee zijn ze er op vooruitgegaan. Als de oude oosterse kleden moesten worden uitgespreid waren ze een volle dag kwijt.

Het vloerkleed wordt gelegd bij koninklijke ontvangsten, zoals recepties, banketten of concerten. Twaalf keer per jaar komt dat voor. De bijzondere gelegenheid is 'vanaf het tapijt', luidt de droge boodschap aan het personeel. Liever horen ze 'vanaf het marmer', want dan hoeft er niks te gebeuren. 'Vanaf het tapijt' betekende dat de losse delen van het negentiende-eeuwse tapijt moesten worden uitgerold en met de hand aan elkaar genaaid om gaten en kieren te dichten. Maar dat was tegelijk zo versleten dat er wel eens een gast met zijn hak in een naad bleef steken.

Hoog tijd voor een nieuwe vloerbedekking dus.

Komend weekeinde kan het publiek voor het eerst kennis maken met dit grootste tapijt ooit in Nederland geweven en gelegd, de sterrenhemel van kunstenares Ria van Eyk. De koningin zelf was direct opgetogen toen ze de eerste prints van het tapijt zag, gaat het verhaal, en kon haar geduld nauwelijks bedwingen totdat het uiteindelijk werd gelegd. Dat gebeurde op 28 oktober. Bijna 600 vierkante meter, een impressie van de Melkweg, bedekt sindsdien bij speciale gelegenheden de marmeren vloer van het Paleis op de Dam.

Het moest, zo kreeg Van Eyk bij de opdracht te horen, tegen een stootje kunnen. Er rijden karren overheen, er wordt gesleept met stoelen en tafels, en het wordt door een mensenmassa betreden. Het is een praktisch gebruiksvoorwerp. Toch stond dat gebruik niet vooraan in de opdracht. De kunstenares diende in de eerste plaats een kleed te ontwerpen dat recht doet aan de ruimte van de Burgerzaal, door Jacob van Campen in de zeventiende eeuw ontworpen. Autonoom mocht het kunstwerk niet zijn, het moest worden afgestemd op het interieur. Drie eerdere ontwerpen waren om die reden afgewezen. Ze hielden geen rekening met de architectuur van Van Campen.

'Een aangename schrik' beving Van Eyk toen ze de opdracht in 1996 kreeg. Vervolgens trad een periode van enorme eenzaamheid in omdat ze tijdens het proces niet gestoord wilde worden. Dat haar naam niet direct bellen doet rinkelen, komt doordat ze haar kleden in de architectuur laat opgaan. 'Ik zorg ervoor dat een kleed zo is geïntegreerd dat het niet direct opvalt.' Natuurlijk, ze kon bogen op een lange ervaring, ze had een integraal ontwerp gemaakt voor het interieur van theater De Vest in Alkmaar in 1974 op een moment dat architectuur, beeldende en toegepaste kunst nog gescheiden levens leiden. Hetzelfde deed ze later in paleis Noordeinde terwijl ze voor enkele paleizen van justitie tapijten ontwierp.

Maar het Paleis op de Dam was de overtreffende trap. Ze besloot niet tot in detail te duiken in de geschiedenis van het gebouw, 'want door die geschiedenis krijg je geen vat op de ruimte'. Ze had rekening te houden met alle beperkingen, technisch danwel praktisch, maar wilde zich daardoor ook weer niet afremmen.

Als er iets in de historische omgeving was dat haar een vingerwijzing gaf, was het die vloer met zijn wereldkaart. Die is onvolledig omdat in de zeventiende eeuw sommige landen nog niet waren ontdekt. Daaromheen een patroon van zwartwitte vlakken: dat kon ze gebruiken voor de tegenstelling tussen kleur en niet-kleurgebruik. Over de kleur, die het grijswit van de zaal zou gaan compenseren, was ze het met zichzelf al snel eens. De wereldkaart, de bollen boven de kroonluchters en de globe die de Atlas draagt, ze verwijzen slechts naar een kleur: blauw. Geen koningsblauw, corrigeert Van Eyk streng. Koningskleuren, dat zijn rood en goud.

'Ik kreeg al snel het gevoel, Atlas, wereldkaart, dat brengt me op de hemel, een hemel op aarde. Maar hoe maak je een hemel met maximaal elf kleuren? Als je de ingrediënten afzonderlijk bekijkt, zit er toch het spectrum van de regenboog in.' Ze reisde sterrenwachten af, sloeg boeken op en kwam tot de conclusie dat het de Melkweg moest worden, 'omdat dat toch ons beeld van de hemel is'. Het helderst was een foto van de Melkweg op het Zuidelijk Halfrond. Die foto werd gespiegeld en getordeerd, om het dessin met zijn bijna abstracte asteroïden aan te passen aan de lengte-as van de zaal.

Van Eyk markeerde de wordingsdatum van haar tapijt april 1997, in de maand dat de komeet Hale-Bopp aan het firmament zichtbaar was. Die komeet licht op in een blauwe, turkooizen zee, zo ongeveer voor de voeten van de koningin die gewoontegetrouw in het midden van de Burgerzaal zit. Het sterrenstelsel verpakte Van Eyk in een rand met strepen. 'Het is de wereld van het tellen, dat nodig is bij het leggen van het tapijt, die ik confronteer met the random in het midden. Ik heb niet de hele geschiedenis van het paleis bestudeerd, want dan had ik bij Christus moeten aanvangen, maar achteraf spreekt het me toch erg aan hoe de zeventiende-eeuwse verstrengeling van kunst en wetenschap in het paleis aanwezig is. Dat zit ook in mijn tapijt.'

Bij het vooronderzoek kwam ze voornamelijk uit op aspecten die ze niet wilde. Bijvoorbeeld dat het tapijt de zaal zou veranderen in een huiskamer. Want dat is de Burgerzaal niet. Het is een ontmoetingsplek, waar gangen op uit komen, het is een marktplein. 'Ik wil graag het tapijt beoordelen als een zacht bestanddeel van de architectuur. Dat spreekt me het meest aan. Het is een zachte vloer geworden.' En dat zachte element verbetert ook de akoestiek van de holle ruimte. 'Ik kreeg al te horen dat de zaal voor concerten nu veel beter geschikt is.'

Hoewel ze zelf geen computer bedient, had dit karpet niet zonder de digitale aansturing van de weefmachine geweven kunnen worden. De fotoprint werd zo vertaald in een dessin, dat in zestien banen van 1 meter 99 breed van de machines bij Desso rolde. Geen andere tapijtweverij had dit kunstwerk kunnen uitvoeren, en al helemaal niet met de twee uiteinden die in grote cirkels moesten worden geweven. 'Ik ben blij dat er een up to date techniek aan te pas is gekomen. Het staat daarmee ook door de manier waar op het geweven is, in deze tijd.'

Jaap Huisman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden