Tabee oude werkplaats

Er wordt gesnoeid in het aantal productiehuizen, centra voor de ontwikkeling van podiumtalent. De sterren van morgen moeten gaan rijpen bij de gevestigde orde. De helft van de productiehuizen kan verdwijnen.

Wat is een productiehuis?

Productiehuizen laten jong talent in een beschermende omgeving op stoom komen. Zonder ze direct voor de leeuwen te gooien in grote zalen. Ieder productiehuis heeft een specialiteit: de een richt zich op muziektheater of performance, de ander op moderne dans of regie-voor-grote-zaal.


Hoe komt Nederland aan dit unieke fenomeen?

Dat is een lange geschiedenis die zelfs teruggaat tot Actie Tomaat, de roep om vernieuwing van het toneelbestel, eind jaren zestig. De vernieuwing kwam deels tot stand door de oprichting van werkplaatsen, de voorlopers van de productiehuizen. Daar werden voor relatief weinig geld voorstellingen gemaakt voor de kleine en middenzaal, voor festivals en op locatie.


Jonge makers krijgen hier artistieke en organisatorische coaching. Zekunnen bij de productiehuizen 'kilometers' maken. En ook: ervaren kunstenaars moeten af en toe de ruimte hebben voor experimenten in de luwte. Dat kan bij productiehuizen.


Kan iedereen van een opleiding naar een productiehuis?

De leiders van de productiehuizen kiezen wie van de afgestudeerden van de kunstvakopleiding bij hen aan de slag mag. Productiehuizen zouden dus een zeef moeten zijn, met een streng selectiebeleid. Dat is nu te weinig het geval.


Soms koesteren productiehuizen de jonge makers te lang in hun 'stal'. Ook zijn er freelance regisseurs en choreografen die niet loskomen van productiehuizen omdat ze geen vaste plek weten te bemachtigen verderop in de zogenaamde 'keten' (de opleidingen, productiehuizen, gezelschappen, festivals en podia).


Waarom liggen ze onder vuur?

Productiehuizen worden als schuldigen aangewezen voor het overaanbod aan theatermakers. Ze zouden bovendien te veel kleine voorstellingen op tournee sturen.


Volgens Frans Lommerse van Toneelschuur Producties is dat 'vooroordeel' nooit bewezen. 'De Toneelschuur stuurt alleen geslaagde voorstellingen op tournee. Wij sluiten allianties met podia voor presentatie van ons nieuwe talent.'


Het belang van productiehuizen wordt in de kunstwereld onderkend. Ze hebben zich de afgelopen jaren bewezen door talent af te leveren als regisseurs als regisseurs Thibaud Delpeut en Eric de Vroedt, theatermaker Lotte van den Berg, acteursgroep Wunderbaum en choreografe Ann van den Broek. Maar ze hebben ook een imagoprobleem: doordat ze de maker steeds voorop stellen, opereren ze zelf in de schaduw.


Ze zijn ook met veel, dat zeggen de directeuren zelf. Lommerse: 'Ik twijfel of er genoeg talent is voor 22 productiehuizen. Maar dat onze expertise uniek en noodzakelijk is voor vernieuwing binnen de podiumkunsten staat buiten kijf. Wij zorgen voor de namen van de toekomst.'


Wat adviseert de Raad voor Cultuur inzake de bezuinigingen?


Dat verschilt per discipline. De vier productiehuizen voor muziek worden voor hun financiering doorverwezen naar het Fonds voor de Podiumkunsten, met geoormerkt geld.


Bij dans en theater spreekt de raad over koppeling aan de grote gezelschappen, met een douceurtje van een half miljoen euro per gezelschap. Onduidelijk is of productiehuizen moeten fuseren met grote gezelschappen.


Een fusie tussen het Nederlands Dans Theater en Korzo is bijvoorbeeld verre van aannemelijk; gesprekken gaan tot nu toe niet verder dan dat NDT-dansers met choreografische aspiraties bij Korzo kunnen experimenteren. 'Onze' André Gingras heeft één keer bij NDT iets mogen maken, maar kreeg niet de repetitietijd die nodig is voor zijn manier van werken.'


Wat is er mis met het onderbrengen van talentontwikkeling bij gezelschappen?

Jong talent moet zijn eigen weg kunnen zoeken, vinden de productiehuizen. Leo Spreksel van Korzo Producties: 'Bij een gezelschap staat altijd het belang van een company voorop, niet dat van een maker. Talent wordt zo een eenvormige structuur in geduwd en vermangeld.'


Bovendien, zo zegt Spreksel, 'maakt het verschil of een beginnende maker kritiek krijgt van een grootheid als Ivo van Hove of van een productiehuisdirecteur als Lommerse.'


De Toneelschuur heeft overigens wel een succesvolle alliantie met Toneelgroep Amsterdam, waarbij regietalent mag werken met topacteurs. Lommerse: 'We hebben geleerd van het verleden. Het werkte niet om naast Gerardjan Rijnders of Matthijs Rümke een jonge maker op te leiden.


'Kijk naar Carina Mollier, Lidwien Roothaan en Olivier Provily. Ging allemaal mis. Door de samenwerking met productiehuizen worden ze later wel onderdeel van een gezelschap. Het buitenland roemt dit model. Dit moet behouden blijven.'


Kytemans CD

Productiehuis ON (Oost-Nederland) is waarschijnlijk het enige productiehuis in Nederland met een platina plaat in de kast. De debuutcd The Hermit Sessions (2009) van het inmiddels legendarische HipHop Orkest van de Utrechtse trompettist Colin Benders alias Kyteman ging meer dan vijftigduizend keer over de toonbank. 'Niemand,' zegt ON-directeur Rob Kramer, 'wilde zijn cd uitbrengen. Daarom hebben wij het zelf gedaan.'


Het succes van Kyteman is de droom van een productiehuis: in drie jaar tijd groeit een 18-jarige jongen van zijn zolder in Utrecht-Overvecht door naar de grote poppodia, mét orkest van 25 man.


Kramer: 'Als 18-jarige praatte Colin al over het leiden van zoveel musici. Ons productiehuis heeft hem tijd en begeleiding gegeven om in die rol te groeien.'


Kramer: 'Je kunt succes niet organiseren, of formaliseren, zoals de Raad voor Cultuur wil. Het kan mislukken. Daarvoor is het kunst.'


Productiehuis ON wordt samen met de andere drie muziekproductiehuizen in het advies van de Raad voor Cultuur met geld uit de BIS (stucturele theatersubsidie) doorverwezen naar het Fonds voor de Podiumkunsten.


Kramer: 'De Raad weet zich, in zijn formalisering van talentontwikkeling, geen raad met de ondernemende dynamiek uit de popsector. Terwijl wij eigenlijk een voorbeeld zijn hoe je met weinig geld veel volk wint voor ongewoon talent.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.