Taalachterstand bij de PvdA

Er zou een nieuwe taal nodig zijn om het populistisch affront te pareren. Nieuwe woorden moeten ervoor zorgen dat ‘het volk’ niet zwicht voor rechtse rancuneretoriek....

Nausicaa Marbe

Een naïef verzoek. Want taal alleen, woorden, formules, oneliners, slogans, verrichten geen politieke wonderen. Dat geldt evenzeer voor Wilders als voor Cohen. Wilders, provocerend, oneerbiedig en cabaretesk, legt met schwung de vinger op de zere plek. Maar hij slaat daarbij ook de plank weleens faliekant mis en dat kost stemmen.

Woorden die losgezongen zijn van de werkelijkheid en die het gebrek aan werkbare beleidsideeën verraden, vallen door de mand. Bij links, dat nu opgezweept wordt om terug te boksen, werkt het zo: de zere plek wordt liefst niet benoemd of onderzocht, maar afgeschermd met een wazige woordenbrij, een mist van zinloze excuses, complimenten die niet ter zake doen, uit hun context gerukte historische termen, morele imperatieven en mumbojumbo van politieke carrièristen die bang zijn voor een eigen mening.

De huidige flauwte van links – het bekende ‘gebrek aan antwoord op Wilders’ – is inderdaad zichtbaar in taal en toon. Maar er bestaan geen taalformules die de schade direct ongedaan maken. Dat links tegenwoordig de retorische aansluiting met ‘het volk’ mist, is het resultaat van een lang ideologisch proces dat wellicht met de natuur van het linkse geloof en utopisme zelf te maken heeft.

In zijn Humanisme et Terreur (1947) hekelt de Franse filosoof (van marxistische huize) Maurice Merleau-Ponty het simplistische denken over goed en kwaad, geweld, maakbaarheid van de vrijheid, zin van de geschiedenis. In een pleidooi voor herkenning van ambiguïteit en een realistische analyse van het kwaad in de politiek, spreekt hij van een regressie in het politieke denken. Er wordt, stelt hij, een probleem over het hoofd gezien: dat de menselijke natuur van dien aard is dat die geen gelukkige oplossingen genereert.

Dat is een kernachtige, tijdloze kritiek op alle utopische dwaasheid. Kritiek die, met een tijdsprong naar ons heden, ook moeiteloos geldt voor de politiek correcte verheerlijking van het multiculturalisme als enige juiste ideologie. Waar rechts vaak voor een onbezield pragmatisme staat, kent links een lange traditie van wegkijken en ontkennen. Die gestolde mentaliteit moet verdwijnen eer er zo’n ‘nieuwe taal’ kan ontstaan.

Nieuwe woorden zullen linkse regenten niet geloofwaardig maken: als zelfgenoegzame heersende klasse hebben zij een beeld van de realiteit dat niet overeenkomt met de realiteit waarin de kiezer leeft. Dat dedain, die verwaarlozing, zulke desinteresse, is te horen in loze borstklopperij over bijvoorbeeld ‘binding’ en ‘wij sluiten iedereen in’. Ziedaar de erosie van links.

Vroeger was de linkse politicus geporteerd voor gelijkheid en solidariteit. Nu achten veel leden van die kaste zich kosmopolitischer, verfijnder, toleranter, barmhartiger, intelligenter en milieuvriendelijker dan hun electoraat. Deze dubbele moraal en ijskoude vervreemding van de noden van de (traditioneel linkse) kiezer hebben een ravijn geschapen waar die ‘nieuwe taal’ fluks in zal donderen. Landelijke uitzondering: SP-voorman Emile Roemer, die dichtbij de werkelijkheid blijft die hem ter harte gaat. Hij maakt niet de indruk dat hij groepen kiezers rekent tot klootjesvolk.

Wat de PvdA betreft was 2008 het moment van inkeer, toen de integratienota van Bos en Ploumen verscheen. Daarmee waren de sociaal-democraten een realistischer, herkenbaarder weg ingeslagen. Maar die nota is getorpedeerd en op cruciale punten herschreven en verzwakt – ’n beetje dom.

Nu zijn we terug naar af met Cohen, die Wilders bestrijdt met pleidooien voor ‘actieve pluriformiteit’. Actieve pluriformiteit, jawel. Krijg nou tieten, zeg.

Die nieuwe linkse taal zie ik er niet komen. Want het is makkelijk gezegd: verander een mentaliteit. Maar sinds de interventie door Pim Fortuyn weten we dat zoiets met een slakkengang gaat. Zelfs een vitaal pak slaag door de kiezer, keer op keer, helpt nauwelijks.

Nausicaa Marbe is schrijfster.

Reageren? vk.nl/opinie

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden