Taal zonder vertaling

De uiteenlopende films in het themaprogramma The State of Europe laten onder meer zien hoe fascinerend de immigrant als filmpersonage is.

'Ik doe alles.' De piepjonge Marek windt er geen doekjes om wanneer vijftiger Daniel, nerveuze blik in de ogen, op hem afstapt. Beslist voegt hij eraan toe: 'Kunnen we naar jouw huis?' Onder een trap op het Parijse treinstation Gare du Nord maken de ogenschijnlijk zelfverzekerde Oost-Europese prostituee en de Franse burgerman direct een afspraak voor morgen.

De volgende dag houdt Marek zich niet echt aan de afspraak: hij arriveert met een complete bende in zijn kielzog. Ze zitten aan Daniels spullen en beginnen doodleuk iets dat op een feestje lijkt. Ze spreken met elkaar in een Slavische taal, maar wat ze zeggen is onduidelijk: de ondertiteling ontbreekt.

Het lijkt een variant op Michael Hanekes radicale gezinsgijzeling-griezelfilm Funny Games, maar of het zo uit de hand zal lopen is onduidelijk. De dreiging hangt enkel in de lucht - fysiek wordt het niet. Noodgedwongen danst Daniel met zijn indringers mee.

Zo vloeit de film Eastern Boys op natuurlijke wijze van felrealistisch prostitutie- en immigrantendrama naar sardonische thriller, en dat is slechts één van de koerswijzigingen die de Franse filmmaker Robin Campillo (bekend als editor en scenarist van de gelauwerde schoolfilm Entre les murs) gaandeweg tevoorschijn tovert.

Het weglaten van ondertiteling is in elk geval Campillo's manier om de immigranten in zijn film daadwerkelijk als vreemdelingen te schetsen, vertelde hij onlangs tijdens het filmfestival van Toronto. De vertaling verschijnt pas later in beeld, wanneer het vertelperspectief in zijn film verschuift naar de leden van de zogenaamde bende. 'Wanneer je ze verstaat worden ze meer mens', zei hij. 'Pas dan raak je je meer bewust van hun problemen.'

Eastern Boys is onderdeel van het themaprogramma The State of Europe waarin het filmfestival van Rotterdam talloze films van Europese komaf samenbrengt. Op afstand oogt het programma wellicht wat lukraak samengesteld, maar van dichtbij zorgt juist die opgelegde overeenkomst ervoor dat de films met een nieuwe bril worden bekeken. Al gauw wordt het méér dan slechts een aantal verhalen uit hetzelfde omvangrijke gebied.

Het festival benadrukt het vrijblijvende en zoekende karakter van het programma, en vervalt niet in een sturende politieke discussie. In de festivalcatalogus omschrijft IFFR-directeur Rutger Wolfson het programma als 'een plek ver weg van Brussel, voor een uitwisseling van gedachten waaraan iedereen kan deelnemen (...) vrij van politiek getouwtrek of een top-down opgelegde politieke agenda.'

Uiteraard staan al die films in de eerste plaats op zichzelf, gemaakt door filmers met een eigen stijl en visie. Maar juist een overkoepelend thema geeft een mooie aanleiding na te denken over machtsverhoudingen, bijvoorbeeld. Over hoe een individu of een land zich verhoudt tot een groep. En hoe de Europese immigrant zich in al die verhalen manifesteert.

Van alle concrete vragen die opborrelen bij dit abstracte en omvangrijke Europa-begrip, is die laatste, over de immigrant, wellicht het interessantst. Vooral, we hebben het hier tenslotte over een filmfestival, omdat de immigrant als filmpersonage zo fascineert.

De immigranten van Eastern Boys laten zich bijvoorbeeld niet in het keurslijf van een helder en afgebakend personage stoppen, maar veranderen voortdurend van gedaante. Gedwongen zich aan te passen aan de mores van hun nieuwe leefomgeving, maar in hun hoofd vaak nog in het land van herkomst.

Tegelijk poogt de filmer, zelf een geboren Marokkaan, iets te vertellen over de houding van de Europeaan tegenover de buitenstaanders. Voor hen is de immigrant iemand om angsten op te projecteren, terwijl de vreemdeling ook aantrekkelijk kan zijn, of kan zorgen voor genegenheid.

Fransman Daniel is in eerste instantie louter seksueel geïnteresseerd in Marek. Niet in staat de problemen die hij deels zelf creëerde onder ogen te zien . 'Jij nodigde óns uit', zegt een van de bendeleden niet voor niets verwijtend. Wanneer de bende Daniels huis binnendringt, blijft die afstand bestaan. Maar als hij Marek vaker ziet, en hij meer te weten komt over Mareks achtergrond, over zijn onuitgesproken oorlogstrauma ook, begrijpt Daniel zijn onvolkomen zienswijze.

Heel Europees overigens, die verinnerlijking van een traumatische gebeurtenis. De Vlaamse Caroline Strubbe vertelt met haar zeer fraaie, subtiele drama I'm the Same, I'm Another (ook opgenomen in het themaprogramma) zelfs een volledige film lang een verhaal over zo'n traumatische gebeurtenis, met als hoofdpersoon een Hongaarse man en Vlaams meisje.

De verschillende gedaanten van de immigrant krijgen ook nadruk in het werk van de Franse filmmaakster Claire Simon, dit jaar te gast tijdens het festival. Ook zij sloeg aan het filmen op Gare du Nord, waarover ze een documentaire én speelfilm maakte. De fictievariant, eenvoudig Gare du Nord getiteld, gebruikt het perspectief van de jonge Frans-Algerijnse socioloog Ismael (CIA-gevangene Ammar in Zero Dark Thirty), die zijn thesis schrijft over 'de representatie van de wereld' op het Parijse station. Een internationaal dorpsplein, noemt hij het.

Haar stationsdocumentaire Géographie Humaine vult de fictie feilloos aan: hier toont Simon wat haar fictieve personage Ismael voor ogen staat met zijn thesis. Simon haalt op het station werkzame mensen voor de camera die ondanks hun gefnuikte dromen blijven hopen op een beter leven. Opzienbarend zijn de anekdotes van het Engelse meisje dat naar Parijs kwam voor werk en nu op straat leeft, en de Algerijnse caissière die veel liever bij haar dochtertje in Algerije wil zijn.

Ook Simon blijft ver van Europese politiek. 'Politiek is saai', zei ze in een interview. 'Ik wilde op zoek naar specifieke menselijke verhalen. Het station is daarvoor de perfecte plek; iedereen mag er komen en iedereen komt er iedereen tegen. Het is een wereldstad in het klein.'

Mooi is de hoop die veel van hen uitstralen, ondanks de uitzichtloze situaties waarin ze in enkele gevallen lijken te verkeren. Niet alleen in het werk van Simon, maar ook in Eastern Boys, en in veel andere films die het Europese filmprogramma rijk is. Die hoop zit hem in hun beweging. In de wens iets van hun leven te maken. Afwachtend zijn ze geen van allen. Ze zijn onderweg - al dan niet in hun hoofd. Steeds maar weer bezig zichzelf opnieuw uit te vinden.

Vastgelegd volgens een van de klassieke regels van de Europese film, dat dan weer wel: een waardeoordeel blijft achterwege.

Extra: The State of Europe

Het Europa-programma van het International Film Festival Rotterdam is in drie hoofdstukken opgedeeld. De Grand Tour is het eerste deel, met daarin simpelweg de hoogtepunten van de Europese cinema van afgelopen jaar, waarin de nadruk wordt gelegd op het veelzijdige karakter. Films die hoogstwaarschijnlijk ook zonder dit thema in Rotterdam hadden gedraaid, maar juist nu uitgebreid met andere ogen mogen worden bekeken. Het My Own Private Europe-onderdeel zoekt vervolgens naar de verbinding tussen persoonlijke verhalen op specifieke plekken met een groter, Europees geheel, om uit te vogelen of er zoiets bestaat als de Europese identiteit. Het EU-29-programma ten slotte, is volledig gewijd aan de rol die de immigrant binnen Europa speelt. Het cijfer staat voor de fictieve 29ste Europese lidstaat; binnen The State of Europe een veilige plek voor degene zonder oorspronkelijk thuis in een van de 28 bestaande staten. Bonus: de in deze krant gelauwerde tentoonstelling Domo de Europa Historio en Ekzilo van Thomas Bellinck ('Een intelligent pleidooi tegen het opkomende nationalisme en de euroscepsis, zonder in europropaganda te vervallen'), die vooruitblikt op de mogelijke ontwikkeling die Europa de komende vijftig jaar doormaakt, is tijdens het festival in Rotterdam te zien. Locatie: Delftseplein 37.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden