Interview

Syrische schrijver: 'Na 53 jaar moet ik opnieuw leren leven'

Sinds het begin van de Syrische revolutie zat de prominente schrijver en dissident Yassin al Haj Saleh ondergedoken. Dat was de enige manier om door te kunnen gaan met het schrijven van zijn kritische columns. Nadat zijn broers gegijzeld werden door de radicale terreurbeweging ISIS vertrok Saleh alsnog naar Turkije. Zijn vrouw, inmiddels ook gegijzeld, bleef achter. In Amsterdam, waar hij op uitnodiging van het Prins Claus Fonds deelneemt aan het evenement Reporting Change, vertelt hij zijn verhaal.

Beeld Maarten van Haaf

Zijn jeugd bracht Yassin al Haj Saleh grotendeels achter tralies door. Hij was 19 jaar oud en derdejaars student medicijnen toen de Syrische geheime dienst hem in de noordelijke stad Aleppo oppakte. Als lid van een communistische partij - niet de partij die loyaal was aan Hafez al-Assad, maar die andere - was hij 'een gevaar voor de staatsveiligheid'. 'Ik zou de historie van Syrië verdraaien en criminelen aan de macht willen brengen', gniffelt Saleh. 'Vanaf dat moment wist ik: het is mijn plicht om me uit te spreken. Al is het maar om m'n zelfrespect te behouden.'

Saleh, die voor de eerste keer in Nederland is, zit er ontspannen bij in het kantoor van het Prins Claus Fonds aan de Amsterdamse Herengracht. Donkerrood shirt, tevreden glimlach, verzorgd kapsel. Hier zit allesbehalve een gebroken man. Toch leeft hij dagelijks met zorgen. Niet alleen over de ontwikkelingen in zijn thuisland - 'daar leer je mee leven' - maar eerder om zijn broer die in de Syrische stad Raqqa in gijzeling wordt gehouden door het radicaalislamitische ISIS. En om zijn vrouw, die in Ghouta, ten oosten van Damascus, is ontvoerd. 'Ze verdween op 9 december vorig jaar, toen ze op pad was met enkele mensenrechtenactivisten. Sindsdien heb ik niets meer van haar vernomen', zegt Saleh. 'Ik denk dat ze is meegenomen door Jaish al-islam (een islamitische rebellengroep, red.), maar dat weet ik niet zeker.'

Ook naar de reden van hun ontvoering blijft het gissen. Mogelijk zijn de vrouwen ontvoerd omdat ze geen hoofddoeken droegen, suggereert Saleh. Of omdat het uitgesproken figuren waren. Hij haalt zijn schouders op.

De Syrische schrijver Yassin al-Haj Saleh. Beeld Prins Claus Fonds

Prins Claus Prijs


In 2012 werd Yassin al Haj Saleh onderscheiden met de Prins Claus Prijs. De motivatie luidde dat Saleh 'een cruciaal geluid laat horen op het gebied van politieke, sociale en culturele kwesties in Syrië en de Arabische wereld'. Saleh kon de prijs zelf niet ophalen. Hij zat in die tijd ondergedoken in Damascus. Zondag 15 juni spreekt Saleh in de Melkweg in Amsterdam tijdens het evenement Reporting Change, georganiseerd door Human Rights Watch en World Press Photo. Kaarten zijn via de site van de Melkweg te bestellen.

Elf maanden geen contact
Met zijn ontvoerde broer in Raqqa, een dokter, heeft hij al elf maanden geen contact. Zijn andere broer, die meedeed aan een demonstratie tegen ISIS en vervolgens ook werd ontvoerd, is inmiddels weer vrijgelaten. De laatste keer dat Saleh naar Raqqa, de stad waar hij in zijn jeugd naar school ging, afreisde was in juli vorig jaar. 'Ik was in de veronderstelling dat het daar beter was dan in Damascus. Sinds het uitbreken van de revolutie zat ik ondergedoken in de hoofdstad, zodat ik door kon gaan met het schrijven van mijn artikelen. Maar ik voelde me allesbehalve vrij omdat de stad in handen was van het regime. Raqqa ligt in bevrijd gebied. Daar zou ik me vrij kunnen bewegen, kunnen ademen.'

De realiteit was anders. Raqqa was in maart van dat jaar in handen gevallen van ISIS. Sindsdien waren alcohol, sigaretten, vrolijke muziek en andere geneugten uit den boze. De zwarte vlaggen met Koranteksten die overal in de stad wapperden moesten daaraan herinneren. 'Ik durfde alleen 's nachts mijn huis uit', blikt Saleh terug.

Hij hoopte meer informatie te vergaren over zijn verdwenen broer, maar toen hij na drie maanden nog niets te weten was gekomen, besloot hij te vluchten naar buurland Turkije. Daar was het veilig, de weg daar naartoe was dat allesbehalve. Hij deed 19 dagen over een stuk dat met de auto normaal gesproken in vijf uur afgelegd kan worden. 'Langs de weg werd gevochten, er vielen veel doden. Iedere nacht liep ik 25 kilometer. Dat was de enige manier om het er levend vanaf te brengen.'

Zijn vrouw had hem eerder gesmeekt niet naar Raqqa te gaan. Ze bleef achter in Damascus. Een paar maanden na zijn aankomst in Turkije verdween ze spoorloos.

Dokter
In Istanbul, zijn nieuwe woonplaats, gaat Saleh door waarmee hij al jaren bezig is: schrijven. Dit jaar heeft hij, samen met andere Syrische intellectuelen, zijn vijfde boek uitgebracht met de titel 'Verlossing of vernietiging? Syrië op een kruispunt', over de talrijke problemen waar het hedendaagse Syrië mee te kampen heeft.

Als hij niet zo lang in de gevangenis had gezeten, dan was hij hoogstwaarschijnlijk dokter geworden. In 2010 voltooide Saleh alsnog zijn studie medicijnen, maar hij heeft het beroep nooit in de praktijk kunnen uitoefenen. In de gevangenis had hij de beschikking over boeken. Veel waren het er niet, zodat hij sommige boeken twee tot drie keer las. 'Het heeft mijn leven compleet veranderd', zegt Saleh. 'Ik las boeken van filosofen. Die inspireerden me voor de rest van mijn leven.'

Na zijn vrijlating keerde Saleh terug naar zijn thuishaven Raqqa. De stad was tijdens zijn gevangenschap tien keer groter geworden. Het was bovendien een stuk viezer, herinnert Saleh zich. 'Overal lag troep langs de kant van de weg.' Maar het voornaamste verschil zat 'm in de komst van een nieuw standbeeld: die van Hafez al-Assad. Overal in het land waren zijn beeltenissen opgedoken. 'Hij wilde daarmee zijn macht tonen', zegt Saleh. 'Het is een boodschap aan de mensen: ik blijf voor altijd.'

Nog altijd is dat het voornaamste probleem in Syrië, denkt Saleh: zolang Assad (inmiddels spreken we over zijn zoon) aanblijft zullen er rebellengroepen blijven bestaan die hem en elkaar bestrijden. 'Er is een nieuwe start nodig en die kan niet gemaakt worden zolang Assad aan de macht blijft. Natuurlijk, ik weet ook wel dat de problemen niet in één klap opgelost zijn als Assad vertrekt, maar er is dan in ieder geval ruimte om de macht opnieuw te verdelen en nieuwe partijen en bewegingen op te starten.'

De radicalisering van de oppositie is een groot probleem, erkent Saleh. 'Hoe langer deze situatie voortduurt, hoe meer de samenleving zal radicaliseren. Ik sprak een strijder die heel religieus is geworden. Toen ik hem vroeg waarom, zei hij: mocht ik nu gedood worden, dan wil ik in de puurste vorm in handen van God belanden. Ofwel: omdat mensen zo bang zijn om snel dood te gaan, wat realistisch is met een oorlog, nemen ze het geloof opeens veel serieuzer.'

Een oplossing voor de oprukkende radicalisering heeft Saleh ook niet, maar één ding weet hij wel: Assad profiteert ervan. Hij gebruikt de aanwezigheid van radicale groepen als voorwendsel om hard op te treden tegen 'terroristen'.

ISIS-strijders marcheren door Raqqa. Beeld ap

Leren opnieuw te leven
Saleh is niet meer de communist die hij in zijn jeugd was. 'Onze partij was altijd al kritisch naar de Sovjet-Unie, we hingen het communisme aan dat in Europa populair was. Maar later ben ik gaan beseffen dat het communisme een systeem is waarin mensen opgesloten en onderdrukt worden. Daar wilde ik niet meer mee geassocieerd worden.' Hij noemt zich nu liever 'links', iemand die niet gebonden is aan een partij, maar wel strijdt tegen die ene partij die in Syrië nog altijd alles voor het zeggen heeft; de Baath-partij. Dat doet hij door middel van zijn columns, boeken en ingezonden brieven.

Met enkele Turkse vrienden heeft hij in Istanbul het culturele instituut Hamisch geopend waarmee hij activiteiten organiseert voor Syriërs die naar Turkije zijn gevlucht. Zijn nieuwe Turkse vrienden zijn op dit moment alles voor hem, glimlacht Saleh. 'Ik zou niet weten wat ik zonder hen zou moeten. Ik ben vrij nu, maar zo voelt het niet. Ik ben 53 jaar en moet opnieuw leren leven. Vanaf het begin.'

Saleh met Christa Meindersma, de directrice van het Prins Claus Fonds. Beeld Maarten van Haaf
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden