REPORTAGE

Syriërs die lesgéven, dat is de droom

Met een lerarenopleiding krijgt Merkels 'wir schaffen das' vorm - of zomaar ergens in een apotheek.

De 18-jarige Syrische Schukriya Hassan wordt door apotheker Grit Sponner in Schwarzheide opgeleid tot assistente. Beeld Daniel Rosenthal

Ze zochten in heel Europa naar een voorbeeld maar vonden het niet. 'Alles wat we hier doen is dus een probeersel', zegt Miriam Vock, hoogleraar pedagogiek aan de universiteit van Potsdam. 'Een groot experiment. We zullen vast nog tegen problemen aanlopen die ik nu nog niet kan voorzien.' Ze glimlacht. 'Al doende leren we.'

Het experiment zit in het lokaal ernaast en oefent de Duitse naamvallen: dertig Syrische mannen en vrouwen tussen de 22 en 45 jaar: de helft man, de helft vrouw. Vier vrouwen dragen een hoofddoek. Het is de eerste lichting vluchtelingstudenten aan de universitaire lerarenopleiding in de hoofdstad van Brandenburg.

Een paar jaar geleden stonden deze studenten nog voor de klas in Syrië. Nu zijn hun scholen verwoest en de leerlingen gevlucht. Of dood. En zij zitten hier, op de door loofbos en meren omzoomde campus ten zuidwesten van Berlijn, waar ze worden voorbereid op een carrière in het Duitse onderwijs.

'Nee, het is niet de bedoeling dat ze in azc's gaan lesgeven', zegt Vock met nadruk. 'Het idee, onze droom, is dat deze studenten straks op Brandenburgse scholen lesgeven aan Duitse kinderen en migrantenkinderen samen.'

'De vieze muts', 'de lelijke rok', leest een student zelfbedachte voorbeeldzinnen voor. 'Wat raar eigenlijk dat rok in het Duits een mannelijk woord is', peinst Nawras (27), gebogen over het boek Duits voor Beginners. 'En, nou ja zeg, het woord broek is vrouwelijk!' 'Mutti Merkel draagt ook broeken', sist zijn buurman. Iedereen lacht. 'Het is toch zo! Ze draagt nooit een rok!'

Kan de Duitse samenleving in korte tijd ruim een miljoen vluchtelingen opnemen en zorgen dat ze integreren? Ja, zei Angela Merkel op 31 augustus vorig jaar, nog voordat journalisten de kans hadden gekregen die vraag überhaupt te stellen. Wir schaffen das. Waarna een politiek jaar volgde dat vooral veel aanleiding bood om aan Merkels stelling te twijfelen: van Keulen tot de drie asielzoekers die vorige week werden gearresteerd omdat ze namens IS een aanslag in Düsseldorf zouden beramen.

Schukriya Hassan praat met apotheker Grit Sponner en laat haar een schoolpresentatie zien van haar stad Aleppo en de vlucht naar Europa. Beeld Daniel Rosenthal

En kijk: op de lerarenopleiding in Potsdam zit een klas vol leergierige Syriërs en de afgelopen maanden hebben 694 bedrijven, van kleine familiebedrijven tot de Deutsche Bahn, een gezamenlijk stage- en opleidingsplan voor vluchtelingen gepresenteerd. Alleen al in Berlijn hebben 530 scholen een of meerdere 'welkomstklassen'. Kijk je nog wat lokaler, dan vind je in elke stad of dorp Facebookpagina's waar om voorleesvrijwilligers wordt gevraagd, en de animo voor kookclubs met vluchtelingen wordt gepeild.

Een aantal van de Potsdamse studenten blijkt ook zelf initiatieven te ontplooien om hun integratie te bevorderen. Dania Saghrij (35), voor de oorlog lerares Engels in Homs, trekt in haar vrije tijd langs azc's om vrouwen ervan te overtuigen dat thuiszitten in Duitsland geen optie is. 'Hier moet je geëmancipeerd zijn, eerst de taal leren, dan werken.' Haar hardrood gestifte lippen proberen de Duitse s en z zo precies mogelijk uit te spreken. Nawraz, ooit basisschoolleerkracht op een VN-school bij Damascus, geeft op zaterdag cursussen Arabisch aan Berlijnse studenten.

De dertig studenten in Potsdam zijn geselecteerd uit zevenhonderd belangstellenden. Voorwaarden om mee te dingen naar een studieplaats waren een erkende vluchtelingenstatus of een verblijfsvergunning, een bewijsbaar afgesloten lerarenopleiding in Syrië en enige leservaring.

Schukriya Hassan zoekt naar medicijnen in de kast. Beeld Daniel Rosenthal

Tot september krijgt de groep 24 uur per week Duitse les, zonder zomervakantie. Alleen dan kunnen ze in oktober instromen in het reguliere programma. Dat wordt pas echt spannend: wat zijn tussen Syrië en Duitsland de verschillen in opvatting over pedagogiek?

Uit een groot onderzoek naar de eerste generatie gastarbeiders bleek vorige maand dat gastarbeiders uit de jaren zestig en zeventig bijna een halve eeuw later nog een flinke sociaal-economische achterstand hebben op de rest van de Duitsers: ze verdienen minder, leven vaker van een uitkering, zijn armer en vrouwen zijn vaker afhankelijk van hun echtgenoot.

Onderwijs is volgens het onderzoek de enige factor waarvan de positieve invloed op integratie wetenschappelijk kan worden bewezen: een goede aanleiding om het goeie ouwe humboldtiaanse bildungsideaal nog eens af te stoffen.

De lerarenopleiding in Brandenburg ontving laatst plotseling subsidie van de deelstaat Brandenburg voor twee volgende lichtingen studenten. 'Dat is ontzettend goed nieuws', zegt Miriam Vock. 'Toch hoop ik dat andere universiteiten ons idee afkijken, want al die zevenhonderd geïnteresseerden opleiden, dat gaan we hier voorlopig niet redden.'

Maar apotheker Grit Sponner (54) dacht daar niet aan toen ze vorig jaar besloot een Syrisch meisje tot assistente op te leiden. Sponner is geen typische Gutmensch die voorop loopt als het om migratieproblematiek gaat. Sterker nog, in haar woonplaats Schwarzheide, Zuid-Brandenburg, was tot twee jaar geleden nooit sprake van migratieproblematiek, omdat er geen migranten woonden.

Maar een jaar geleden stond ineens een vriendin van haar voor de deur met Schukriya Hassan (18), een verlegen glimlachende Koerdische uit Aleppo. De vraag was of Sponner Schukriya wilde opleiden. En de vraag was nogal dringend, want Schukriya dreigde per direct te worden teruggestuurd naar Bulgarije, omdat ze daar een vingerafdruk had moeten zetten.

'Wil je echt apotheker worden?', vroeg Sponner met handen en voeten. Schukriya sprak geen Duits en Sponner geen Arabisch. Schukriya had geknikt. Had ze een diploma? Schukriya had nee geschud, maar ze maakte duidelijk dat ze tot de vierde klas op het vwo had gezeten.

Sponner dacht kort na, overlegde met haar man. 'Eigenlijk had ik al meteen besloten dat ik het deed.' Maar hoe moest ze het aanpakken? 'Ik liet Schukriya gewoon op een maandagochtend naar de apotheek komen', zegt Sponner. Toch? Schukriya kijkt op van haar mobiele telefoon en knikt en zegt: 'We gingen dozen uitpakken.' Sponner: 'Maar al snel merkte ik dat het zonder Duits echt niet ging.' Schukriya knikt weer en glimlacht verontschuldigend.

Omdat in Schwarzheide geen goede taalcursussen werden aangeboden, organiseerde Sponner een cursus in Dresden. Ook vond ze na 'eindeloze rompslomp' een plek op een school voor beroepsonderwijs in Potsdam, waar ze Schukriya zonder diploma's wilden toelaten op de opleiding tot apothekersassistent. Sponner regelde dat het Duitse UWV haar reiskosten dekte.

Nu, een jaar later, kan Schukriya zelfstandig geleverde medicijnen inscannen en leveringen controleren. Maar bijsluiters lezen is nog lastig. 'Ik kijk altijd eerst of er een D voor staat, anders lees ik soms per ongeluk Engels terwijl ik denk dat het Duits is.'

Sponner leest intussen hoofdschuddend een brief van de Apothekersopleiding waarin haar protegé wordt beschuldigd van 'ongeoorloofd telefoongebruik tijdens de les'. Schukriya legt uit: 'Ik mag van die vrouw - nee, geen vrouw maar een oma - mijn telefoon niet gebruiken. Maar ik gebruik die om te vertalen!' 'Oma?', vraagt Sponner geamuseerd. Ze komen samen tot de conclusie dat Schukriya bedoelt dat de lerares oud is.

De problemen op school, de langzame voortgang met het Duits: 'Soms vraag ik me af of ik wel goed bezig ben', zegt Sponner, terwijl ze de boze brief van de opleiding in een map stopt. Maar aan ophouden denkt ze niet. Schukriya en haar familie zijn deel van haar dagelijks leven. Sponner kookt vaak en graag het recept dat Schukriya's moeder haar leerde: rijst met kip, tomaten en amandelen.

Een nieuwe wet: het verschil met Nederland

De Duitse regering wil nog voor het zomerreces een integratiewet invoeren waardoor het voor asielzoekers makkelijker wordt om werk of een opleiding te vinden, ook tijdens hun procedure. Daar staat tegenover dat inburgering verplicht wordt - dat is het in Duitsland nog niet.

De regering wil de nu geldende regel dat EU-burgers bij vacatures altijd voorrang hebben versoepelen. Verder mogen asielzoekers die tijdens hun procedure een opleiding of stage vinden voor de duur daarvan blijven.

Nu geldt in Duitsland dat vluchtelingen ongeacht hun asielstatus na drie maanden in Duitsland een baan of een opleiding mogen beginnen. In Nederland is dat zes maanden.

De regering wil een verplichte taal- en inburgeringscursus voor alle immigranten die geld van de Duitse overheid krijgen. Die verplichting geldt ook als iemand nog op de beslissing over zijn verblijfsvergunning wacht. In Nederland mag een immigrant pas Nederlands leren en een inburgeringscursus volgen als hij een verblijfsvergunning heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden