Sympathiek door het lot

De eerste jaren waren niet gemakkelijk: een nieuwe status, puberende zoons, een depressieve echtgenoot. Maar vol ambitie stortte Beatrix zich op haar ambacht. 'Ze ging er iets van maken.' Gaandeweg wreekte zich haar hang naar perfectionisme.

Het gezin van Beatrix en Claus verhuisde begin jaren tachtig van kasteel Drakensteyn naar paleis Huis ten Bosch. Het waren gelukkige jaren geweest in Lage Vuursche, zo zouden Beatrix en Willem-Alexander terugblikkend in interviews zeggen.


Bij haar aantreden als staatshoofd in 1980 had Beatrix drie zonen die begonnen te puberen. Hun vader prins Claus stak veel tijd in de drie jongens, maar viel steeds vaker weg toen zijn ziekte manifester werd. Openheid van zaken over de gezondheid van een lid van het Koninklijk Huis door de Rijksvoorlichtingsdienst was een nieuw fenomeen. Beatrix en Claus hadden daarop aangedrongen.


'Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Claus is heden in verband met klachten van depressieve aard voor enkele weken opgenomen in de Universiteitskliniek te Bazel bij prof. dr. Kielholz', zo liet de RVD 1 oktober 1982 weten.


Die openheid vonden de drie zoons niet leuk. Iedere vader kon ziek zijn zonder dat het NOS Journaal daarover berichtte. Maar de ziekte van hun vader was internationaal nieuws. Volgens leerkrachten van het Haagse Vrijzinnig Christelijk Lyceum had Willem-Alexander het er moeilijk mee.


Claus sprak een kleine tien jaar later voor het eerst op televisie over zijn ziekte. Die was voorbij, maar: 'Het is toch iets dat veel dieper gaat, dat invloed heeft op je denken, op je hele persoonlijkheid en je uitzicht op je eigen functioneren, je toekomst en alles wat met je positie in het gezin, in de samenleving samenhangt.'


De ziekte had verstrekkende gevolgen omdat Claus als klankbord voor Beatrix vaker wegviel. Aan Willem-Alexander werd vaker gevraagd mee te gaan op staatsbezoek. In Japan (1991) verving hij zijn vader, in Indonesië (1995) ondersteunde hij zijn ouders. De jongens haalden hun diploma's op de middelbare school. Maar Willem-Alexander was onrustig, hij wilde thuis weg en zou zijn opleiding voltooien in Wales. De reden: 'Kijk, ik vond mezelf niet lastig. En mijn ouders vonden zichzelf niet lastig. Maar elkaar vonden we wel lastig.'


De eerste jaren dat de Oranjes in Den Haag woonden, leverden spanning op. Het duurde na de troonsbestijging even voor er een evenwicht was gevonden - het gezin had een nieuwe status gekregen. De drie zoons laten opgroeien als normale kinderen was de inzet van Beatrix en Claus. Pas toen werd geaccepteerd dat zoiets eenvoudigweg niet altijd kon, stonden de gezinsleden er meer ontspannen in.


De zoons ontmoetten in de jaren negentig potentiële huwelijkspartners. Hun moeder speelde daar een drempelverhogende rol in. Voor alle drie ging het verre van gemakkelijk.


Beatrix realiseerde zich op enig moment dat de drie niet eeuwig ongetrouwd konden blijven omdat ze geen adellijke maar burgerlijke vriendinnen hadden. Zo was Constantijn allang met Laurentien Brinkhorst voordat er eindelijk groen licht kwam om te trouwen.


Willem-Alexander ging door het oranje licht. Hij ontmoette Máxima Zorreguieta en vroeg haar ten huwelijk voordat duidelijk was of minister-president Kok er verantwoordelijkheid voor kon nemen. En Johan Friso en Mabel Wisse Smit gingen bijna door rood. Ze wilden parlementaire toestemming voor hun huwelijk, maar verlieten die route na publiciteit over Mabels vriendschap met een vermoorde drugscrimineel.


Prinses Margarita, dochter van prinses Irene, koos de publicitaire aanval tegen haar tante Beatrix omdat ze het idee had dat haar man Edwin de Roy van Zuydewijn niet werd geaccepteerd. Beatrix investeerde in het bijleggen van het conflict. Na de scheiding werd Margarita geruisloos weer in de familie opgenomen en betrok met haar nieuwe man zelfs een woning op het landgoed De Eikenhorst, waar een Oranje-enclave was ontstaan.


De gezondheid van Beatrix' ouders en van prins Claus gaven steeds grotere problemen. Claus stierf in 2002, Bernhard en Juliana in 2004. Haar nieuwe rol als grootmoeder beviel Beatrix: ze stuurde een kerstkaart de wereld in waarop ze werd omringd door alle kleinkinderen.


Illustratief voor de ambitie van koningin Beatrix was haar sterke wens het ambacht van het koningschap in relatie met de politiek goed te vervullen. Dat uitte zich in haar eerste kabinetsformatie.


In 1981 liet ze de informateurs dagelijks aan haar verslag doen van wat de politieke leiders Van Agt, Den Uyl en Terlouw aan schermutselingen hadden geleverd. Dat vond iemand als Ed van Thijn niet zinvol. In aanloop naar haar tweede kabinetsformatie werd haar te verstaan gegeven dat het wel in een minder hoge frequentie mocht.


De relatie van Beatrix met de politiek werd geïnstitutionaliseerd in periodieke contacten. Allereerst was er op elke maandagmiddag het bezoek van de minister-president aan Huis ten Bosch. Daarin werden de ministerraad van de vrijdag ervoor en die van de komende week doorgenomen, maar ook actuele ontwikkelingen en in- en uitgaande staatsbezoeken.


Vijf premiers dienden onder haar: Dries van Agt (1980-1981), Ruud Lubbers (1982-1994), Wim Kok (1994-2002), Jan Peter Balkenende (2002-2010) en Mark Rutte (2010-heden).


Van Agt voelde zich geëxamineerd als zij met haar notitieblokje op schoot voor hem zat. Vermoedelijk haar beste contact had ze met Lubbers, die haar met zijn no-nonsensestijl moet hebben aangesproken. Lubbers zei ooit: 'We werden verbonden door de gemeenschappelijke noemer dat we er iets van gingen maken. Daar ging een enorme kracht van uit, die vriend en vijand verbaasde.'


Kok was weliswaar generatiegenoot - wat een zekere band gaf - maar hij vond het zonde veel tijd te moeten steken in familiezaken. Toch moet Beatrix naar Kok hebben terugverlangd toen Balkenende het Torentje betrok.


Ze trof een onervaren premier in een politiek turbulente tijd, terwijl zij al 22 jaar staatshoofd was. Bovendien had hij geen gelukkige hand in de invulling van de ministeriële verantwoordelijkheid, zoals in het Kamerdebat over prinses Margarita. De Oranjes namen hem kwalijk dat hij Friso en Mabel publiekelijk desavoueerde. Balkenende was zo jong dat hij haar zoon had kunnen zijn. Later werden de betrekkingen beter.


Ministers - dienaren van de Kroon - zag zij tweemaal per jaar. Beatrix had de staatsrechtelijke positie te adviseren, aan te sporen en te vermanen. Oud-minister Hedy d'Ancona zei daarover ooit: 'Ik heb nooit begrepen waarom je, als de koningin een opvatting te berde brengt, hyperventilerend naar je departement zou moeten rennen. Die neiging heb ik nooit gevoeld.'


De nieuwe koningin nam haar taak bloedserieus toen zij aantrad in 1980. De monarchie moest opnieuw worden uitgevonden, het koningschap diende op een moderne manier te worden uitgevoerd en moest respect afdwingen. Zodanig dat de constitutionele monarchie geen omstreden staatsvorm meer zou zijn. De Oranjes moesten ver weg blijven van affaires en incidenten. De hofhouding werd een bedrijf. Werknemers moesten een verklaring ondertekenen dat zij nooit in de publiciteit zouden treden.


Voor Beatrix was het geen vanzelfsprekendheid dat de monarchie het ging redden onder haar aanvoering. Twee keer had ze de rand van de afgrond gezien. Als tiener, toen het conflict tussen haar ouders in 1956 culmineerde in de Greet Hofmans-affaire, rond de gebedsgenezeres die invloed had op koningin Juliana. En aan de vooravond van haar troonsbestijging, in 1977. Tijdens de Lockheed-affaire hing haar vader strafrechtelijke vervolging boven het hoofd, omdat hij steekpenningen zou hebben aangenomen van een vliegtuigfabrikant. Beide affaires werden in banen geleid door de socialistische premiers Drees en Den Uyl.


Het republicanisme had door de Lockheed-affaire een nieuwe impuls gekregen en de krakersrellen op de dag van Beatrix' inhuldiging in 1980 hadden ook niet de uitstraling dat het vanzelf wel goed zou komen. Haar drie zonen moesten daarom goede opleidingen volgen. Ze moesten hun eigen brood kunnen verdienen.


Beatrix dwong respect af door een strakke organisatie van haar koningschap. De momenten waarop ze voor het oog van de natie naar buiten trad, waren Koninginnedag, het voorlezen van de Troonrede en de kersttoespraak. Die laatste droeg volledig haar eigen stempel. In de kersttoespraak toonde ze haar engagement met maatschappelijke ontwikkelingen en hoewel de tekst abstract bleef, verraadde die wel iets van haar persoonlijke voorkeuren.


Onder minister-president Lubbers waren er geen incidenten. Maar over de zichtbaarheid van Beatrix werd wel gemopperd. Wie was de koningin eigenlijk? Acht jaar na haar aantreden kende de bevolking haar nauwelijks. Haar 50ste verjaardag werd aangegrepen om een documentaire te maken waarin haar gezinsleden ook aan het woord kwamen. Het werkte: de populariteit schoot omhoog.


Onder de andere premiers waren er wel incidenten. Zowel Kok als Balkenende ontsnapte er niet aan hun ministeriële verantwoordelijkheid te nemen. Lubbers had daar wel een verklaring voor. In 2000 zei hij veel met Beatrix te spreken over de opbouwfase van haar koningschap. Daardoor zag en hoorde hij zaken veel sneller dan zijn opvolgers. 'Waarschijnlijk door er zo met mijn karakter bovenop te zitten en er veel mee bezig te zijn, liep het smooth.'


Menig lid van de politieke en bestuurlijke elite mopperde in de tweede helft van de jaren achter de hand over de vermeende politieke invloed van Beatrix. Lange tijd werd zij ervaren als een perfecte koningin, maar dat kantelde en werd in toenemende mate als perfectionistisch ervaren. Het woord 'beatrixisme' kwam in omloop.


Affaires in de jaren negentig waren de opening van Nederlandse ambassade in Amman, waar zij achter zou zitten, de gedwongen overplaatsing van een ambassadeur in Zuid-Afrika, het IOC-lidmaatschap van Willem-Alexander, de weigering van subsidie voor het toneelstuk Emily en haar wintersportvakantie in Oostenrijk, waar de partij van Jörg Haider net in de regering kwam.


In 2000 achtte D66-fractievoorzitter Thom de Graaf het klimaat rijp voor een debat over het ontnemen van de politieke invloed van het staatshoofd. Kok schreef een notitie over het koningschap waaruit bleek dat hij alles bij het oude wilde laten.


Voor Beatrix was de onrust rondom het koningschap reden om verkennende gesprekken op paleis Huis ten Bosch te beginnen over de toekomst van de monarchie. Samen met Willem-Alexander ontving zij gasten met wie werd gesproken over één thema, ter inventarisatie van toekomstige ontwikkelingen en het effect dat deze op de monarchie zouden kunnen hebben.


Een van de uitkomsten was dat Beatrix een perfect staatshoofd was, maar niet een moeder van de natie. Dat zou ze meer moeten tonen. Illustratief in dat verband was de kop in het dagblad De Stem in 1998 ter gelegenheid van haar 60ste verjaardag: 'Wie Beatrix is, wat zij denkt en wat zij voelt, weet niemand.'


Beatrix hoefde er uiteindelijk zelf niet eens veel voor te doen. Het lot maakte van haar in vijf jaar tijd een weduwe, een wees en een grootmoeder. De bijzettingen van prins Claus, prinses Juliana en prins Bernhard, en de huwelijken van haar zonen, werden door de natie via televisie meebeleefd. Beatrix is ontsteld dat haar vader in 2004 vlak na zijn dood een lang interview laat publiceren in de Volkskrant, waarin hij onder meer het bestaan van twee buitenechtelijke dochters bevestigt.


De politieke turbulentie die vanaf 2002 bij vlagen de kop opstak, moet voor Beatrix moeilijk zijn geweest. Polariserende politieke partijen die het populisme niet schuwden, vormden een nieuw verschijnsel. De LPF van Pim Fortuyn en later de PVV van Geert Wilders uitten zich op een manier waarmee het Koninklijk Huis moeilijk uit de voeten kon. Zaken die normaal gesproken verbindend werkten, bleken ineens te splijten.


Waar Beatrix zich nooit een buil kon vallen aan Europa, werd nu de anti-Europese stemming een factor van belang. Waar het multiculturalisme lange tijd geen probleem was, zetten meerdere politieke partijen deze benadering aan de kant. Kersttoespraken waarin zij zich over deze thema's uitliet, werden ervaren als politiek gevoelig. Voor het eerst kreeg Beatrix in 2007 de volle laag: volgens Geert Wilders moest Beatrix 'als een haas uit de regering'.


Bij de viering van haar 29ste Koninginnedag reed in Apeldoorn een man in een zwarte Suzuki op het publiek in met de bedoeling de koninklijke bus te raken. Dat mislukte, maar uiteindelijk stierven inclusief de dader zeven mensen. Later die dag hield een geschokte Beatrix een korte televisietoespraak.


Het krediet en de sympathie die de Oranjes door deze aanslag verwierven, werd tenietgedaan door een aantal incidenten. Daarbij speelde een rol dat in het verlengde van de populistische sfeer ook van de Oranjes niet veel meer werd gepikt. Beatrix was daar als hoofd van de familie achter de schermen druk mee.


Allereerst was er de vakantievilla van prins Willem-Alexander in Mozambique. De prins kocht daar een optrekje in een villapark tussen de internationale jetset. Afrikaanse toestanden en aanhoudende negatieve publiciteit rond het project dwongen de prins de villa te koop te zetten. Fiscale constructies waarmee prinses Christina belasting ontweek, liepen via paleis Noordeinde.


Projectontwikkeling op landgoed de Eikenhorst in Wassenaar en de sloop van boerderijen riepen veel weerstand op. Bij algemene politieke beschouwingen en de begrotingsbehandelingen Koninklijk Huis werd het in 2009, 2010 en 2011 bon ton om te pleiten voor bezuinigingen op de Oranjes en het inperken van politieke invloed.


De PVV werd na de verkiezingen van 2010 een dominante factor. De PVV gedoogde een minderheidskabinet van VVD en CDA. Waar Beatrix in haar dertigjarig koningschap altijd een voorkeur had voor kabinetten die steunden op een brede parlementaire meerderheid, moest het unicum van een parlementaire minderheid op haar bordes verschijnen. Niettemin is de coalitie stabiel genoeg om nu een troonswisseling te begeleiden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden