Surviving Progress: Waarom de wereld ten onder gaat, en hoe dit te voorkomen

Ik word altijd een beetje depressief van dit soort films, zegt een IDFA-bezoeker na afloop van Surviving Progress. In dit docu-essay, dat vandaag op IDFA draaide, worden de problemen van deze tijd uiteengezet. Het klimaatprobleem, de economische crisis, de menselijke evolutie, en hoe dat allemaal met elkaar samenhangt; het komt allemaal voorbij. Maar gelukkig biedt de documentaire ook een beetje ruimte voor hoop.

Makers Harold Crooks en Mathieu Roy, en klimaatoptimist Aart van Veller na afloop van de film. © Heleen van Lier

Wat is vooruitgang eigenlijk? Dit is de eerste vraag die makers Harold Crooks en Mathieu Roy in de film Surviving Progress proberen te beantwoorden. Dat doen zij door middel van interviews met prominente wetenschappers, filosofen en economen. Het antwoord: vooruitgang betekent altijd dat zaken complexer worden gemaakt. Mensen denken dat vooruitgang de wereld verbetert, maar er is goede en slechte vooruitgang. Vooruitgang kan zo juist ook de ondergang betekenen van de mensheid.

De documentaire borduurt voort op het boek A Short History of Progress (2004) van de Canadese publicist Ronald Wright. Wright's centrale these is dat we in een zogeheten 'vooruitgangsval' zitten: de technologische innovaties volgen elkaar zo rap op dat onze voetafdruk te groot dreigt te worden.

Waarom?
De motor achter de technologische innovaties, is dat mensen zich altijd afvragen: waarom? Het menselijk brein verschilt fysiek niet zoveel van chimpansees. Je kunt apen trainen om redelijk ingewikkelde opdrachten uit te voeren. Maar als je een subtiele wijziging aanbrengt, wat een wijziging vergt in de manier waarop de opdracht wordt uitgevoerd, dan lukt het primaten niet meer. Apen begrijpen wel wat er moet gebeuren, maar niet waarom - zo stelt een primatoloog in de film.

Het fundamentele verschil tussen het mensenbrein en dat van apen is dat mensen zich bij alles afvragen 'waarom' iets gebeurt. Daarom heeft de mens zwaartekracht 'ontdekt', daarom onderzoeken we hoe ons lichaam werkt. Zo gaan we iedere dag om met de mysteries van ons dagelijks leven: waarom doet iemand wat hij doet?

Maar hoe kan het dan dat het meest intellectuele organisme dat ooit op de aarde heeft rondgelopen, zijn enige huis vernietigt? Dat komt - zo wordt gesteld - wederom door de structuur van de hersenen.

Niet toegerust
Onze hersenen zijn er niet op toegerust om de snelle technologische veranderingen van de laatste eeuwen bij te benen. In de laatste 50.000 jaar is de mensheid fysiek amper veranderd. 98 procent van de tijd van het bestaan van de mensheid, was de mens een jager. Daar is de mens fysiek voor gemaakt. Beschaving bestaat pas 5.000 jaar en is in die tijd exponentieel gegroeid, zeggen wetenschappers die aan het woord komen.

Maar het mensenbrein is gemaakt voor kortetermijnbeslissingen; vluchten of vechten? Niet voor de problemen van de moderne samenleving en de langetermijnconsequenties die daar uit voortkomen.

Economische groei

Om dit te illustreren wordt de vergelijking gemaakt met de jagers uit de ijstijd. Toen de jagers ontdekten dat je door mammoeten de afgrond in te jagen, heel veel mammoeten in één keer kon doden, was dat een grote vooruitgang voor de jagers. Maar hierdoor stierven de mammoeten uit. De jagers hadden wel vooruitgang geboekt, maar zagen de langetermijnconsequentie niet.

Dit, stellen de filmmakers, is wat er nu ook gaande is met de op groei gerichte economie: alles moet blijven groeien. Er is sprake van een maatschappij waarin mensen afhankelijk worden gemaakt van leningen en waarin machtsongelijkheid wordt gecreëerd door het kwijtschelden van schulden.

Ook over de democratie zijn de makers pessimistisch; westerse landen kennen dat niet. Want financiële macht is politieke macht en dit zet zich voort in een vicieuze cirkel: met financiële macht kopen banken invloed in de politiek, waardoor ze weer meer macht krijgen. Dit gaat zo door, tot het instort. Tot de krach.

Het economische systeem stort keer op keer in, maar wordt even zo vaak weer opgebouwd. De belangen van bijvoorbeeld de banken zijn te sterk. De economie is zo op een verwoestende manier losgeraakt van de echte wereld. Vragen als: wat te doen met de ozonlaag, met het milieu, zijn voor de economie niet interessant.

Uitputting

Tot 1980 konden we profiteren van het overschot van natuurlijke bronnen - zeggen de wetenschappers in de film. Maar hierna is de mens - door de snelle bevolkingsgroei en economische groei - gaan snoepen van het kapitaal van de aarde. We putten landbouwgronden uit en overbevissen de zeeën. In ons schuilt die ijstijd-jager, die altijd denkt dat over de berg de volgende kudde mammoeten zal zijn, die we in de afgrond kunnen laten storten. Maar als we de planeet niet beschermen, zal er ook geen economie meer zijn.

Naast deze zware boodschap, wordt er ook hoop geboden in de film. Twee mogelijkheden: óf we moeten ons verspreiden in de ruimte en een andere planeet koloniseren, óf technologie moet de mensheid redden.

Bijvoorbeeld met synthetische biologie. Genen zijn de designcomponenten van deze wereld. Hiermee kunnen we nieuwe soorten maken: brandstoffen, planten, voedsel. In plaats van software voor computers kunnen we software voor het leven ontwikkelen. Enkele voorbeelden: de eerste zelfreproduceerende cel met een computer als ouder, is al uitgevonden. En van algen kan al brandstof worden gemaakt die co2 kan opnemen.

Consumeren
Ook zullen we minder moeten consumeren, stellen wetenschappers in de film. Arme mensen hebben meer nodig, maar de rijken moeten het echt met veel minder doen: minder vlees en minder brandstof. Daarnaast moet de bevolkingsgroei met 50 procent afnemen en zal onze ecologische 'footprint' drastisch moeten afnemen.

De oplossing voor de economische crisis ligt in het nationaliseren van banken, stellen de filmmakers. De banken hebben het geld, de bevolking moet het geld weer zelf weer in handen krijgen.

Optimistisch
Aart van Veller, jongste op de lijst van 100 meest invloedrijke duurzame Nederlanders, zegt na afloop: 'je kunt pessimistisch worden van deze film, maar ik ben optimistisch. Meer dan de helft van de wereldbevolking is onder 27. De kinderen die nu opgroeien hebben een andere mindset, die zien dat er een oplossing moet komen. Een nieuwe generatie wil eraan werken. 80 procent van de net afgestudeerden wil bij een duurzaam bedrijf werken.'

'En, belangrijker nog, grote ondernemingen zoals Unilever begrijpen dat ze moeten veranderen - en stellen zich tot doel hun ecologische impact te halveren. Als het lukt om de honderd grootste bedrijven te veranderen, heeft dat een enorme impact. Sommige bedrijven zoals Shell en BP willen het gewoon niet horen - maar andere bedrijven, waaronder Unilever, wel. De managers van die bedrijven zijn ook gewoon mensen met kinderen en geven ook om de toekomst van de aarde.'

Toch blijft het pessimistische gevoel de overhand houden in de zaal op het IDFA. De makers: 'De echte oplossing is nog niet gevonden. We wilden met deze film vooral het mechanisme achter de problemen uitleggen en hiermee jonge mensen inspireren om met oplossingen te komen.' Op Facebook gaat de discussie verder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.