'Surveillance doodt de ziel van mensen'

Journalist Glenn Greenwald publiceert de gestolen documenten van Edward Snowden over de spionageactiviteiten van de VS. 'Mensen die spionage accepteren, maken zichzelf tot slaven.' Tekst

Glenn Greenwald (46) zit in de bar van het Royal Tulip hotel in Rio de Janeiro en eet met smaak een bakje pinda's leeg. Hij oogt ontspannen en toont zich vastberaden door te gaan met het publiceren van Amerikaanse staatsgeheimen. 'De onthullingen over Nederland komen binnenkort', aldus de Amerikaanse journalist. 'Jullie hebben nog geen idee van de omvang van de Amerikaanse spionage in Nederland.'


Greenwald publiceert sinds begin juni aan de lopende band geheime informatie over de spionageactiviteiten van Amerikaanse veiligheidsdiensten. Hij doet dat samen met de in Duitsland gevestigde Amerikaanse filmmaakster Laura Poitras. Druppelsgewijs onthullen ze het materiaal dat ze kregen van klokkenluider Edward Snowden, die tienduizenden geheime documenten stal van de Amerikaanse veiligheidsdienst NSA (National Security Agency).


Uit die documenten blijkt dat de VS over de hele wereld burgers, politici, ambassades en bedrijven bespioneren door hun internet en telefoonverkeer af te tappen en op te slaan. Ook de Britten en de Canadezen spioneren in bevriende landen. Burgers kwamen erachter dat de buitenlandse inlichtingendiensten hun Facebook, Skype en Google accounts bespieden, maar ook de diplomatieke vertegenwoordigingen in de VS blijken intensief te zijn gemonitord, tegen alle internationale afspraken in.


President Barack Obama en zijn minister van Buitenlandse Zaken John Kerry probeerden de ophef te sussen door te verzekeren dat de spionage alleen is bedoeld om terrorisme te bestrijden. Prompt kwam Greenwald met publicaties over de manier waarop de Amerikanen het Braziliaanse staatsoliebedrijf Petrobras bespioneren. 'Er is geen twijfel over mogelijk dat er economische belangen mee gemoeid zijn.'


De Braziliaanse president Dilma Rousseff was woedend. Niet alleen Petrobras, ook haar persoonlijke telefoon en internetverkeer waren afgetapt. Ze stelde een staatsbanket in het Witte Huis tot nader order uit. 'Dat is ongekend', zegt Greenwald gniffelend.


In Nederland lijkt van grote verontwaardiging geen sprake. Half september kwam de regering met een officiële reactie op de onthullingen en benadrukte ze de positieve kant: de VS hebben beloofd de EU nader te zullen informeren over de spionageprogramma's. Het kabinet vindt de huidige discussies in het Amerikaanse Congres over transparantie 'bemoedigend' en de aangekondigde verbeteringen 'verheugend'.


Opmerkelijk, want in een rapport over cybersecurity van het ministerie van Justitie en Veiligheid wordt digitale spionage door andere staten als 'hoge dreiging' gedefinieerd. 'Dreigers spioneren met de intentie hun geopolitieke of economische positie te verbeteren.'


En dat is volgens Greenwald exact het doel dat ook de VS hebben met hun spionagepraktijken. 'Het gaat om macht, zowel economisch en politiek. Het doel is een einde te maken aan internetvrijheid. Want hoe meer de VS weten over anderen, hoe meer macht ze over hen kunnen hebben.'


Hoe verklaart u de terughoudende reactie van de Nederlandse regering op uw onthullingen?

'De reactie van regeringsleiders op de onthullingen hangt deels af van het niveau van samenwerking met de VS. Er zijn vijf landen die nauw samenwerken en elkaars burgers niet bespioneren. Dat zijn de VS, Groot-Brittannië, Australië, Nieuw-Zeeland en Canada. Dan zijn er de landen waarmee de VS niet samenwerken, maar die ze wel bespioneren. Denk aan landen als Iran, Noord-Korea, Rusland, China en Venezuela.


'Veruit de meeste landen vallen in een derde categorie. De VS bespioneren deze landen en hun bevolking, maar werken ook met hen samen. De regering van zo'n land heeft bijvoorbeeld interesse in een bepaalde bevolkingsgroep en krijgt die informatie van de Amerikaanse veiligheidsdiensten. In ruil daarvoor mogen de Amerikanen de rest van het systeem bespioneren.'


Is dat laatste het geval in Nederland?

'Nederland is een agressieve bondgenoot van de Verenigde Staten. Ik heb veel materiaal over Nederland maar kan daar inhoudelijk nog niet op ingaan. Dat kan pas als ik door het hele journalistieke proces ben gegaan. De toon van het debat zal waarschijnlijk wel veranderen zodra de onthullingen er zijn.'


Sinds 2004 woont Greenwald in Rio de Janeiro met zijn Braziliaanse echtgenoot David Miranda, tien honden en een kat. Gekleed in korte broek, T-shirt en teenslippers past de Amerikaan uitstekend in het straatbeeld van het tropische Rio. Om veiligheidsredenen ontvangt Greenwald geen journalisten meer bij hem thuis maar in het Royal Tulip hotel, pal aan het strand.


Tussen zijn voeten staat een donkerblauwe rugzak met daarin de geheime documenten die hij van Snowden kreeg. 'Ik heb meerdere kopieën maar deze draag ik altijd bij me. Het is versleutelde informatie, dus een dief heeft er niets aan.'


U heeft tienduizenden staatsgeheimen in bezit. Dat geeft u veel macht.

'Ik publiceer al heel lang over veiligheidsissues en de NSA. Eindelijk heb ik de instrumenten in handen om de wereld te tonen dat er groot misbruik plaatsvindt. Dat is zeker een vorm van macht. Ik heb de macht mensen de waarheid te laten zien.


'Het is daarbij fantastisch dat de regering van de VS nog steeds geen idee heeft welke documenten Snowden heeft gestolen. Dat maakt hen bang. Ze weten niet wat we nog meer aan materiaal hebben waarmee we kunnen aantonen dat ze liegen over hun spionagepraktijken.'


Waarom heeft Snowden zijn documenten niet integraal op internet gezet? Dan zouden ze voor iedereen beschikbaar zijn in plaats van alleen voor u en Laura Poitras.

'Snowden vindt het heel belangrijk dat de focus op de inhoud ligt, op de activiteiten van de NSA. Hij wil voorkomen dat hij zelf een hoofdrol speelt in de berichtgeving. Hij had het op internet kunnen uploaden of naar WikiLeaks kunnen gaan. Maar hij besloot dat het een betere strategie was om het via gevestigde media te spelen. Die hanteren journalistieke normen en dat wekt vertrouwen.


'Alles integraal publiceren zou ook de kans vergroten dat Snowden als een terrorist en verrader wordt afgeschilderd.'


Hij is alsnog als landverrader afgeschilderd. Ook u wordt door een deel van uw landgenoten als vijand van de staat beschouwd.

'Dat is onvermijdelijk. Als je informatie blootlegt waarvan de Amerikaanse regering niet wil dat anderen het weten, dan noemen ze je een terrorist. Dat is bij sommige mensen bijna een instinctieve reactie, vooral sinds 9/11.


'Maar ik denk dat deze beschuldigingen weinig effectief zijn. Het is duidelijk dat we geen terroristen helpen. Die weten allang dat ze worden afgeluisterd, dat is echt geen geheim. Wat wij doen, is onschuldige mensen vertellen dat ook zij worden bespioneerd. Wij publiceren zaken die iedereen moet weten.'


Sinds de eerste publicatie is Greenwalds leven rigoureus veranderd. Hij reist niet meer naar de VS omdat er een reëel risico bestaat dat hij daar wordt opgepakt. De laptop van Greenwalds partner David Miranda verdween op onverklaarbare wijze uit hun huis en op 18 augustus werd Miranda gedurende elf uur vastgehouden en ondervraagd op een Londens vliegveld. Hij droeg documenten bij zich van Greenwald en Laura Poitras, die hij in Berlijn had bezocht. Brazilië heeft aangeboden om Greenwald 24 uur per dag politiebeveiliging te geven. 'Ik heb dat geweigerd want ik zou me een gevangene voelen.'


Wat doet dit alles met u?

'De Britse regering heeft David, ongetwijfeld in opdracht van de VS, vastgehouden om ons te intimideren. Toen hij vastzat, voelde ik een grote machteloosheid. Ik werd heel emotioneel toen ik besefte dat ik niks kon doen voor de persoon van wie ik het meest houd in deze wereld. Het was verschrikkelijk, maar heeft me ook gesterkt in de overtuiging dat ik het juiste doe. Ik besloot me nog harder in te zetten om te onthullen wat dergelijke regeringen werkelijk doen.


'Ik besefte op dat moment ook dat het een logisch gevolg is van mijn werk. Ik heb 's werelds grootste machthebbers uitgedaagd en boos gemaakt, ik heb hun geheime documenten gepubliceerd en urenlang op televisie verteld wat voor verschrikkelijke dingen ze doen. Dan is het te verwachten dat ze me daarvoor willen laten boeten.


'De situatie levert een hoop stress en spanning op. Iedere dag moet ik moeilijke keuzes maken. Over wat te publiceren en wat achter te houden. Slecht afgewogen uitlatingen die ik in de media doe, kunnen grote gevolgen hebben. Maar ik voel me goed, ik heb een wereldwijd platform waar ik me kan laten horen over belangrijke issues.'


Wordt u geschaduwd?

'Die kans is heel groot. De VS hebben er een groot belang bij te weten welke documenten Snowden heeft gestolen en wat daar nog voor onthullingen kunnen uitrollen. Ik weet natuurlijk dat ik word afgeluisterd, dat mijn e-mails worden gecheckt. Soms denk ik te zien dat iemand me volgt, maar je kan jezelf helemaal gek maken met dergelijke gedachten en dat weiger ik. Ik probeer er niet te veel over na te denken.'


Voor het eerst sinds het begin van het gesprek valt Greenwald even stil. 'Toen David me vertelde over zijn verdwenen laptop, wilde ik er niet eens over praten. Hij verweet me dat ik niet onder ogen wilde zien dat iemand ons huis was binnengekomen. Dat is deels waar. Ik wil er niet op focussen want ik wil niet stoppen met wat ik doe.'


Wat hoopt u te bereiken met uw werk?

'We hebben al een hoop bereikt. Er is een radicale ommezwaai in de manier waarop Amerikanen denken over surveillance en privacy. Sinds de aanslagen van 11 september 2001 was 80 procent van de Amerikanen bezorgder over de terrorismedreiging dan over de bedreiging die de regering vormt op hun individuele vrijheden. Dit jaar was dat nog maar 40 procent. Dat is een direct gevolg van ons werk.


'Ook in de rest van de wereld is men op een andere manier naar de VS gaan kijken. Er is een groot bewustzijn ontstaan over de gevaren van surveillance en over de dominante positie van de VS in de wereld. Steeds meer mensen beseffen dat ze door de VS worden voorgelogen.'


Maar na de eerste opschudding gaan mensen wellicht snel weer over tot de orde van de dag.

'Dat is het worst case-scenario. De shock van de onthullingen zet burgers nu aan tot actie, maar de vraag is wat er gebeurt als die eerste shock voorbij is. Het kan zijn dat mensen uiteindelijk besluiten te accepteren dat internet niet vrij is, zich erbij neerleggen voortdurend te worden bespioneerd. Dan raakt het genormaliseerd en verdwijnt de mogelijkheid ertegen te vechten.'


Waarom is dat erg? Veel mensen zeggen: laat ze me maar bespioneren, het is voor onze veiligheid, ik heb niets te verbergen.

'Mensen die spionage accepteren, maken zichzelf tot slaven. Het is een cruciale menselijke vrijheid dingen te kunnen doen die niemand ziet, waar niemand over kan oordelen. Alleen dan kunnen we creatief zijn en onze grenzen opzoeken, onze manier van zijn ontdekken. Een samenleving waarvan de bevolking altijd wordt geobserveerd, ademt conformiteit. Surveillance doodt de ziel van mensen.'


Anoniem mailtje bleek goudmijn

'Ik weet dat je het druk hebt, maar ik heb materiaal dat je waarschijnlijk zal interesseren', schreef de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden eind vorig jaar in een anonieme mail aan Glenn Greenwald. 'Installeer een versleutelingsprogramma zodat ik je meer informatie kan sturen.'

Snowden had zijn actie jarenlang voorbereid en koos bewust voor Greenwald. Sinds 2005 schrijft de Amerikaanse journalist, van huis uit jurist, artikelen en columns over burgerrechten, privacy en veiligheid. Hij laat zich daarbij kritisch uit over de uitgeklede burgerrechten in de Verenigde Staten, naar zijn mening een onacceptabele consequentie van de terrorismewetgeving. Hij schreef twee bestsellers en is een invloedrijke opiniemaker in de VS.

Greenwald besteedde weinig aandacht aan het mailtje. 'Ik krijg voortdurend e-mails van mensen die zeggen dat ze een fantastisch verhaal voor me hebben', aldus de journalist. 'Het blijkt meestal gebakken lucht.'

Snowden bestookte zijn gedroomde partner in crime een maand lang met e-mails, zonder succes. Gefrustreerd nam hij contact op met Laura Poitras, van wie hij wist dat ze met Greenwald samenwerkt. 'Laura mailde me en zei dat ze iets heel belangrijks moest vertellen', zegt Greenwald. 'We spraken af in New York, ze toonde me zijn e-mails en we besloten de nog altijd anonieme afzender serieus te nemen.'

Zes weken later vroeg Snowden het tweetal naar Hongkong te komen voor een eerste ontmoeting. Als bewijs dat het de moeite waard was, stuurde hij Greenwald een aantal bestanden. 'Toen ik de eerste twee documenten opende, wist ik niet wat ik zag', herinnert Greenwald zich. 'Ik had plotseling staatsgeheimen van de NSA in handen, een veiligheidsdienst waar nog nooit een lek was geweest. Toen besefte ik dat dit ongekend groot was.'

Snowden was nerveus. 'Hij had ons uitgebreid gewaarschuwd dat we konden worden gevolgd, dat we overal konden worden afgeluisterd. We spraken af in een zaaltje in zijn hotel. Hij zou een kubus van Rubiks in zijn hand hebben waaraan we hem konden herkennen.'

Toen Greenwald de klokkenluider zag, raakte hij even volledig in de war. 'Ik had een oude man verwacht, die een leven lang had gewerkt voor veiligheidsdiensten, maar voor ons stond een ongezond ogende, tengere jongen. Hij was toen 29 jaar oud maar leek hooguit 23. Ik dacht dat ik voor niks was gekomen.'

Ze vergezelden Snowden naar zijn hotelkamer. 'Hij vroeg me mijn mobiele telefoon in de koelkast te leggen om te voorkomen dat we werden afgeluisterd. Rondom de deuren legde hij kussens om het geluid te dempen. We gingen op bed zitten, de sfeer was gespannen. Toen begon ik hem vragen te stellen en ben daar de daaropvolgende zes uur niet meer mee opgehouden.'

Greenwald en Potrais vertrokken uit Hongkong met de twintigduizend documenten die ze sindsdien druppelsgewijs onthullen. Greenwald heeft groot respect voor Snowden, die een levenslange gevangenisstraf riskeert. 'Ik hoop dat anderen geïnspireerd raken door zijn moed.'

'Bedrijfsleven en overheid in gevaar'

Digitale spionage en cybercriminaliteit vormen een gevaar voor overheid en bedrijfsleven in Nederland. Zo blijkt uit het laatste rapport van het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Volgens Dick Schoof, Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, is het zelfs de grootste bedreiging van dit moment. Het gaat de spionnen vooral om economische informatie.

Om hier beter op in te spelen, wordt begin 2014 de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU) actief. In deze organisatie bundelen de geheime diensten AIVD en MIVD hun krachten bij het vergaren van inlichtingen via computernetwerken. Ook gaan ze onderzoeken hoe ze cyberdreigingen, cyberaanvallen en digitale spionage kunnen voorkomen.

Tot voor kort werd bij digitale spionage vooral gedacht aan landen als Iran, Rusland en China. Sinds de onthullingen van Edward Snowden is duidelijk dat ook de VS en Groot-Brittannië op grote schaal spioneren. Via het computerprogramma Prism en met behulp F acebook, Skype en Google vergaren ze gegevens van burgers, politici en bedrijven.

Nederland maakt geen gebruik van het Prism-programma, aldus minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk in juni.

Nadat bleek dat het Belgische telecombedrijf Belgacom doelwit was van de Britse veiligheidsdienst GCHQ, lieten Nederlandse telecomaanbieders weten dat er geen aanleiding is te denken dat ook zij worden bespioneerd. KPN doet wel een 'extra check'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden