Surrealistische foto's

Een van de meest spectaculaire, nieuwe trucs die de vroeg twintigste-eeuwse avant-gardekunstenaars al vrij snel bedachten, was de collage. Je verzamelde een stel foto's, uit kranten, advertentiebladen, strooibiljetten en andere media die toentertijd explosief in opkomst waren, en knipte net zo lang frappante stukjes uit, totdat je materiaal genoeg had...

Hoe belangrijk de massale aanwezigheid van de foto voor kunst en kunstenaar was, blijkt niet alleen uit de reacties daarop, maar ook uit de manier waarop van de foto in bestaande kunstvormen gebruik werd gemaakt. Ook in de literatuur. Een voorbeeld van het laatste was het boek Nadja van André Breton, de voorman van de surrealistische beweging in Parijs, die een diepgaand onderzoek naar de verborgen bronnen van de menselijke creativiteit voorstond. Breton haatte veel, maar in elk geval de grote, traditionele, negentiende-eeuwse Franse literatuur. De 'beschrijvingen' in die vaak vuistdikke romans waren hem een doorn in het oog. Zulke verbale plastiek, vond hij, kon eenvoudiger, doeltreffender en fraaier met een foto weergegeven worden. En zie: Nadja werd voorzien van fotowerk (en tekeningetjes van 'die vage juffrouw' Nadja zelf, die in de ogen van E. du Perron maar een 'pover creatuur' was).

De poging van Breton was, ook al gezien de slechte druk van de fotografieën, niet heel erg geslaagd. Toch zitten er goede foto's in dat boek. In de kring van de surrealisten circuleerden meer foto's, vaak van hoge kwaliteit, en ook nu nog zo de moeite waard omdat er met ware wellust werd geëxperimenteerd. Het fenomeen interesseerde deze revolutionairen in hoge mate, net zoals later W.F. Hermans - die zich in de oorlog intensief met de surrealisten had ingelaten - door de foto gefascineerd zou raken. Het werd de hoeksteen van zijn werk. Bovendien maakte hij zelf graag foto's en schonk hij ons op z'n oude dag een prachtig boek met collages.

Toch stond de foto, schrijven Rosalind Kraus en Jane Livingston in het prachtige boek L'Amour fou - Photography & Surrealism - dat in 1985 bij gelegenheid van een grote surrealisme-tentoonstelling in Amerika verscheen, lang uit het zicht was, maar nu weer voor lezers en kijkers beschikbaar is - op gespannen voet met het streven van de surrealisten. Zij wilden immers tot het onderbewuste doordringen, en daarvoor leek de foto niet het juiste middel. Wie de foto's in dit boek (van Man Ray, Hans Bellmer, Jacques-André Boiffard, Brassaï, Salvador Dali en anderen) beziet, zal moeten erkennen dat ze vaak meer aan het idee van het surrealisme recht doen dan de vele boeken en pamfletten die voor menigeen van ons in de loop van de tijd zo goed als onleesbaar zijn geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden