Superster

Stephen Hawking, de fysicus in de rolstoel, is een icoon en een orakel. Zijn fans beschouwen hem als de stem van het heelal op aarde. Vrijdag treedt het fenomeen op in Utrecht voor een uitverkochte zaal. Door Martijn van Calmthout

null Beeld EPA
Beeld EPA

Penningmeester Jori Hoencamp van studievereniging AEs2 in Utrecht, een club van natuurkundestudenten, lag er in februari nog wakker van. Wat, maalde het door zijn hoofd, als ze inderdaad het Beatrix Theater in de Domstad afhuurden voor een optreden van de wereldberoemde fysicus Stephen Hawking, en ze raakten daarna de kaarten aan de straatstenen niet kwijt?

undefined

Een garantie van de universiteit stelde hem uiteindelijk voldoende gerust, maar inmiddels kan hij hoe dan ook alleen maar geamuseerd op zijn aanvankelijke zorgen over een potentieel faillissement terugkijken.

undefined

De onlinekaartverkoop in maart, á 22,50 euro per stoel, trok zo veel belangstellenden dat de website van de vereniging subiet plat ging. Een week later was de verkoop van de pakweg 500 vrij te verkopen kaarten via het professionele Ticketmaster alsnog in een minuut bekeken. Uitverkocht. Vol.

undefined

Komende vrijdagmiddag is het zover en opent Hawking, de grijnzende fysicus in zijn rolstoel, de eerste internationale PLANCKS olympiade voor natuurkundestudenten, waaraan 34 teams uit 14 landen deelnemen. 'Dat Hawking in ging op ons verzoek, heeft volgens ons te maken met de overtuiging dat hier de toekomst van het vak bij elkaar zit', zegt de organisator, zelf vierdejaars student. Waarbij hij bekent dat de toezegging, vorig jaar kort voor Kerst, in eerste instantie te mooi leek om waar te zijn. 'Was het geen grap? We hebben na zijn mail een aantal mensen om hem heen gecheckt, maar het was gewoon echt zo. Hawking wilde komen. Waarna je wel even het zweet uitbreekt.'

undefined

Als alles goed gaat, arriveert de inmiddels 72-jarige Britse natuurkundige met zijn uitgebreide entourage van assistenten en medische staf vandaag in Nederland, voor een vijfdaags verblijf. Vorige week is hij medisch gecheckt, zoals voor iedere reis. Na deze reisdag uit Cambridge, rust hij morgen een hele dag uit, doet hij vrijdag de openingsspeech, rust dan weer een dag, en vertrekt op zondag terug naar Cambridge. Een mega-operatie voor een breekbare superster.

undefined

'Wat Stephen precies gaat vertellen in Utrecht, doet er eigenlijk niet zoveel toe', mijmert emeritus-hoogleraar theoretische natuurkunde Sander Bias, die in 1998 Hawking in de Sonestakoepel in Amsterdam publiek liet optreden in de zijlijn van een vakconferentie over snaartheorie. 'Je weet werkelijk niet wat je overkomt als hij in het openbaar spreekt. Iedereen wil erbij zijn. Cameraploegen. Het is ongekend, zoveel ophef.'

undefined

Hawking, zegt Bais met een diep respect voor zijn wetenschappelijke werk, heeft min of meer de status van een goeroe bereikt. 'Mensen beschouwen hem naar mijn idee gemakkelijk als iemand met een rechtstreekse verbinding met het heelal, dat via hem tot ons spreekt. Hij is de stem van het universum. Een orakel.'

undefined

Hawking oogt, met alle respect, als een wrak. Hij zit bewegingsloos weggedoken in zijn rolstoel, volledig verlamd door een zeldzame chronische variant van de neurologische ziekte ALS, die zich op zijn 17de openbaarde. Zijn gezicht is een moeilijk te lezen grimas. Spreken kan hij niet, hij bereidt teksten voor door ze letter voor letter te typen met oogbewegingen en een beeldscherm. Voordrachten komen uiteindelijk uit een spraakcomputer.

undefined

Stephen, zegt Bais, valt samen met zijn denkwerk. Hij is zijn brein. Er is eigenlijk niks anders. Puurder kan een wetenschapper in zekere zin natuurlijk niet zijn. Dat spreekt tot de verbeelding.'

undefined

En hoe. Hawking is onderdeel van de populaire cultuur, met optredens in Star Trek-films, nerdseries als The Big Bang Theory, cartoons als The Simpsons, South Park en Family Guy en zelfs bij de opening van de Olympische Spelen in Londen in de zomer van 2012. In 2013 werd zijn leven verfilmd in A Brief History of Mine.

undefined

In het publieke domein werd Hawking een superster bij het uitkomen van het boek A Brief History of Time in 1988, dat meer dan een jaar in The Sunday Times bestsellerlijst stond. De eis van Hawking dat het boek meteen als pocket moest verschijnen, geschikt voor verkoop op vliegveldkiosks, legde hem geen windeieren.

undefined

De huidige Prometheus-directeur Mai Spijkers was destijds redacteur bij uitgever Bert Bakker en sleepte de Nederlandse vertaalrechten binnen. 'Ik herinner me dat we er stevig over hebben moeten onderhandelen. Hawking trad zelf aan op de Hannover Buchmesse en ik realiseerde me wel dat het boek best interessant was en paste in de trends van die tijd. Maar wat echt uniek was, was Hawking zelf. Dit genie in een rolstoel was het levende icoon van de wetenschap, dat begreep je als uitgever meteen.'

undefined

In hetzelfde jaar verscheen de vertaling als Het Heelal. In een extra grote oplage. 'We moesten meteen goed toeslaan, was het idee.' Het werd een beststeller, mede door de briljante vertaling van Ronald Jonker, die eerder furore maakte met het legendarische boek Gödel Escher Bach, een onvertaalbaar geachte mengsel van wiskunde en taalpuzzels over kunstmatige intelligentie van de Amerikaan Douglas Hofstadter.

undefined

Het Heelal werd het begin van een lange reeks Hawking-titels, van geïllustreerde nieuwe edities, tot nieuwe titels en uiteindelijk zelfs onlangs zijn autobiografie My Brief History. Hawking, zegt Spijkers, loopt altijd. 'Een paar honderd exemplaren per maand gaan er nog altijd wel uit.'

undefined

Het Heelal, zegt emeritus en collega Sander Bais, is vermoedelijk de minst uitgelezen populair wetenschappelijke bestseller over de kosmos ooit. 'Iedereen wilde het hebben, maar het blijft natuurlijk razend ingewikkelde materie. Dat is Stephen niet aan te rekenen, hij schreef het boek ook gewoon om geld voor de opvoeding van zijn kinderen te verdienen. Dat is gelukt, Hawking is een merk geworden, en big business.'

undefined

En op dat punt, zegt de Leidse theoretisch sterrenkundige Vincent Icke, mag er ook wel een kritisch geluid klinken. 'Ik heb altijd een hekel gehad aan dat boek, omdat het vooral een karikatuur is van echte wetenschap. Hawking legt uit hoe het zit met het heelal. Maar wetenschap gaat niet over de waarheid, het gaat over zoeken ernaar, over ideeën. Ik vind het best kwalijk dat Hawking het publiek in de verkeerde waan laat.'

undefined

Ook al ruimschoots voor A Brief History of Time was Stephen Hawking een fenomeen, binnen en buiten de natuurkunde. Als jolige slungelige Oxfordstudent viel dat nog niet zo op, omdat hij nauwelijks iets uitvoerde in de veronderstelling dat een genie niet hoefde te werken. Toen hij ziek bleek en hij toch een gezin stichtte, besloot hij wel hard aan het werk te gaan. Zijn specialisme werd de kosmologie, in die jaren een vak dat weinig fysici echt serieus namen, maar publiekelijk wel tot de verbeelding sprak.

undefined

Hawking bleek tot wonderbaarlijke inzichten in staat op het gebied van tijd en ruimte, de zwaartekracht, zwarte gaten en de oerknal. Baanbrekend was zijn idee dat zwarte gaten, de duisterste kerkers van de zwaartekracht in het heelal, waaruit licht niet kan ontsnappen, uiteindelijk toch verdampen. Die gedachte, heeft hij zelf wel eens beschreven, ontstond toen hij op een avond zijn jonge dochter Lucy naar bed bracht. 'In mijn toestand ging dat zo traag, dat ik ruim de tijd had om na te denken.'

undefined

Erik Verlinde, hoogleraar theoretische natuurkunde aan de Universiteit van Amsterdam, kent Hawking van nabij, ook al is hij zelf een volle generatie jonger. 'Ik heb diep respect voor Stephen. Hij heeft grote invloed gehad op de ontwikkeling van de natuurkunde in de laatste decennia en zeker ook op mijn eigen werk. Als student bestudeerde ik zijn werk al.'

undefined

Verlinde ziet Hawking nog steeds geregeld. 'Ik ken hem als een man met humor, die ook professioneel graag mag provoceren, die desnoods weddenschappen aangaat en graag in het middelpunt van de belangstelling mag staan, ondanks zijn zware handicap. Dat is allemaal buitengewoon bewonderenswaardig.'

undefined

Die prikkelende humor, zegt ook de Nijmeegse hoogleraar theoretische natuurkunde Renate Loll, is kenmerkend voor Hawking. Zij was in de jaren tachtig aan zijn instituut verbonden. 'Stephen mag graag de boel wat opjutten. Over God of over robots die de mensheid overvleugelen. Dat is natuurlijk ook een van de weinige lolletjes die hem gegeven zijn: ophef veroorzaken.'

undefined

De betekenis van de Britse superfysicus kan niet overdreven worden, vooral in zijn vroegere werk, zegt Verlinde. 'Hij was de eerste die zich realiseerde dat op de rand van zwarte gaten de theorie van de deeltjes en Einsteins theorie van de zwaartekracht samenkomen. Theoretisch waren dat tot dan twee gescheiden werelden. Hij heeft als eerste een concrete connectie gevonden.'

undefined

Of dat ook echt baanbrekend is, weet Verlinde's collega Loll niet helemaal zeker. 'Het kan ook zijn dat bijna alle theoretici de laatste decennia naar de verkeerde boom hebben staan blaffen. Maar zeker is dat Hawking centraal staat in het debat. Er verschijnen dagelijks papers waarin zijn denkbeelden worden gebruikt of besproken.'

undefined

Sterrenkundige Vincent Icke werkte van 1972 tot 1976 op hetzelfde astronomische instituut in Cambridge, hij als postdoc, Hawking als stafmedewerker. 'Ik heb Hawking nog zien lopen, zij het op krukken. In die tijd kon je hem met enige moeite nog wel verstaan. Maar ik heb ook gezien hoe het in die jaren pijlsnel bergafwaarts ging en hij in een rolstoel belandde. Ellendig was dat. Wat dat betreft is hij een echte held, met zo'n levensgeschiedenis en toch zo'n levenslust.' Onder vakgenoten gold Hawking toen al als een fenomeen: 'Stephen had samen met George Ellis een verpletterend goed boek geschreven over de structuur van tijd en ruimte, dat lazen alle collega's. Zijn werk met Penrose en Bekenstein was zo origineel. Ik droom er wel eens van dat Hawking op die manier had kunnen doorgaan. Wat we dan wel niet zouden hebben meegemaakt. Maar helaas heeft dat niet zo mogen zijn. Stephens latere werk is gewoon niet meer zo heel belangrijk.'

undefined

Dat kan ook haast niet anders, benadrukt Icke: 'Baanbrekende wetenschap is topsport, waar je niet alleen geestelijk, maar ook lichamelijk helemaal voor in conditie moet zijn. Stephen heeft de gruwelijke pech gehad dat zijn lichaam het liet afweten, en dat dat zijn wetenschap ook heeft bemoeilijkt. Als ze in de jaren zeventig hadden moeten kiezen: Hawking voor het vuurpeloton of Icke, dan zat ik hier niet. Zoveel weet ik zeker.'

undefined

wat te lezen

A Brief History of Time, in Nederland vertaald als Het Heelal. Hawkings klassieker en wereldwijde bestseller uit 1988. Nog altijd een toegankelijke inleiding in de kosmologie, met beroemde een veelbesproken slotzin: 'Als we een volledige theorie hebben, weten we waarom wij en het heelal bestaan, kennen we de geest van God'.

undefined

A Briefer History of Time (2005) is een geactualiseerde versie van de eerdere bestseller, hier vertaald als Een kortere geschiedenis van de tijd.

undefined

Ronduit charmant is Hawkings recente autobiografie My Brief History (2013) over zijn jeugd en studentenjaren, hier vertaald als Mijn kleine geschiedenis. In 2011 verscheen een geactualiseerde versie van Kitty Ferguson's gezaghebbende biografie Stephen Hawking.

undefined

Samen met zijn dochter Lucy schreef Hawking drie alleraardigste kinderboeken over een jongetje, George, dat avonturen in ruimte en tijd beleeft, gebaseerd op echte natuurkunde.

undefined

hawking en nederland

Afgaande op zijn wetenschappelijke publicaties heeft Hawking nooit heel direct met Nederlandse collega's gewerkt. Een netwerkanalyse van zijn artikelen, op verzoek van de Volkskrant gemaakt door Bianca Kramer van de Universiteit Utrecht, laat sowieso zien dat Hawking uitzonderlijk veel solo publiceert of met een handvol vaste getrouwen. Mogelijk is moeizame communicatie daarvoor een reden. De netwerkanalyse staat online op volkskrant.nl/hawking

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden