Superpark

Madrid heeft een reusachtig nieuw stadspark, gekregen, ontworpen door de Nederlandse landschapsarchitecten van West 8. De Madrilenen maken er hun avondwandeling in wisselende landschappen.

Een elegante Spaanse man met een scherpe vouw in zijn broek en in zijn kielzog een stoet journalisten, komt kwiek over de brug gelopen die is ontworpen door het Nederlandse bureau West 8. De brug over de rivier Manzanares heeft een opvallende kap van gewelfd beton, bijna als een omgekeerde kano. Het plafond is voorzien van schilderingen alsof we hier in de Sixtijnse kapel staan.


De man in hemdsmouwen schudt handen, maakt praatjes, deelt schouderklopjes uit. Het is de burgemeester van Madrid die op verkiezingstournee een tussenstop maakt. De kap van de brug biedt hem even bescherming tegen de hete Spaanse meizon.


Hij weet het nog niet, maar Alberto Ruiz-Gallardón zal straks voor de derde keer worden gekozen tot burgemeester. En deze brug, het uitgestrekte stadspark waaraan hij grenst en het Hollandse architectenbureau dat er voor verantwoordelijk is, heeft hem daarbij danig geholpen.


Aan de zuidwestrand van het centrum van de Spaanse hoofdstad ligt Madrid RIO, een reusachtige sliert kunstmatig landschap die over twaalf kilometer langs de Manzanares slingert. Het is een park van 150 hectare bestaande uit talloze minilandschapjes, die worden verbonden door eindeloze terrakleurige paden, padjes en bankjes om te kuieren en kletsen, zoals Spanjaarden dat graag mogen doen.


'Best groot', zegt Edzo Bindels over het Madrileense parkproject. Hij is een van de directeuren van West 8, het Rotterdamse bureau voor stedenbouw en landschaparchitectuur, gevestigd in Rotterdam. En Madrid RIO is het grootste project dat het kantoor ooit heeft verwezenlijkt.


De grote voorman van West 8 is Adriaan Geuze, die het bureau begon in 1987 en bekend werd met zijn ontwerp voor Borneo Eiland (Amsterdam 1996) en het Schouwburgplein (Rotterdam, 1990). Inmiddels is hij de meest succesvolle Nederlandse denker over openbare ruimte. Er zijn opdrachten in de Verenigde Staten (Park Governors Island New York, Lincoln Park Miami), Canada (Toronto Waterfront) en Mallorca (Playa de Palma). Het kantoor telt inmiddels 70 ontwerpers, architecten en medewerkers.


Probleem

'Een landschapsarchitect wordt er pas bij gehaald als er eerst iets mis is gegaan', is een uitspraak van Geuze. Dat zou ook opgaan voor Madrid, zij het dat het probleem waar West 8 daar aan heeft gewerkt, het probleem is van elke grote Europese stad.


De kwestie die West 8 en haar Madrileense ontwerppartner MRio moest helpen oplossen, is de worsteling tussen leefbaarheid en toegankelijkheid waar elke grote Europese stad mee vertrouwd is. In Madrid lag langs de oevers van de Manzanares de M30, een achtbaans autoparcours dwars door de woonwijken aan de rand van het centrum. Een hel van asfalt en CO2, maar onmisbaar om de derde stad van Europa (3,4 miljoen inwoners) te ontsluiten.


Burgemeester Ruiz-Gallardón heeft in acht jaar tijd het riviertje met allesoverheersende snelweg verandert in een groene oase in de stad. Toen Edzo Bindels van West 8 zes jaar geleden voor het eerst in Madrid kwam, trof hij nog 'een maanlandschap. Vergis je niet in die Spanjaarden. Hier is ongelooflijk veel werk verzet.'


Verkiezingsbelofte

Het park was inzet van een verkiezingsbelofte. De gematigd rechtse Ruiz-Gallardón beloofde Madrid in 2002 om de M30 binnen vier jaar ondergronds te stoppen. Wat niemand had verwacht: hij leverde op tijd. Op zijn belofte om binnen nog eens vier jaar de stad een immens park te geven, werd hij prompt herkozen.


'Ik dacht ook; hij is gek', zegt Bindels. 'Het was een logistieke operatie van enorme omvang en dan heb je het nog niet over geld. Maar ze deden het gewoon.' Het park was in mei van dit jaar min of meer officieel 'af'.


Maastricht

Madrid RIO lijkt veel op het project dat West 8 kort geleden in Maastricht is begonnen: de Groene Loper. Net als de M30 was voor Maastricht de A2 een asfaltkloof die de stad in tweeën hakte. Over 2,3 kilometer lengte wordt de weg in de Limburgse hoofdstad ondergronds gebracht. Er boven ontstaat een lang parklaan-achtig tracé dat is bestemd voor voetgangers en fietsers. In 2016 moet de verkeersstructuur gereed zijn.


Voor hij aan het park begon, maakte Bindels een studie van de paseo, het aloude Spaanse gebruik om begin van de avond liefst met het hele gezin te kuieren, praatje te maken. 'Spanjaarden gebruiken openbare ruimte anders dan Nederlanders. Veel meer dan in Nederland speelt het sociale leven zich af op straat.'


Er waren twee dingen die Bindels met uitroeptekens opschreef tijdens zijn studie naar Spaanse parkgewoontes. De eerste was: kuieren-kuieren-kuieren. De tweede: schaduw-schaduw-schaduw. 'Nu is het hier nog te doen. Maar in juli en augustus is de hitte bijna niet te dragen.' Nog een observatie: 'Nederlanders gaan in het gras liggen. Dat zie je een Spanjaard niet snel doen.'


Poëzie

Waarom krijgt een Nederlands bureau de opdracht om Spaanse openbare ruimte te maken, het grootste binnensteedse park van Europa? 'Waar wij bij West 8 goed in zijn', zegt Bindels, 'is poëzie toevoegen aan het landschap en toch pragmatisch blijven.' Er waren concurrerende plannen van architecten, maar dat waren droomlandschappen. 'De burgemeester was maar in een ding geïnteresseerd: kun je leveren?'Dat konden de Nederlanders: 'Sommige delen van dit park zijn in één dag ontworpen.'


Geuze zelf, die inmiddels de status van visionair verworven als het over landschapontwerp gaat en doceert op de Harvard universiteit, heeft er zelf ook een uitgesproken mening over. 'Het maken van land en het dan inschilderen, dat is in veel opzichten de bodem van de Nederlandse cultuur', zegt hij in een missionstatement van zijn bureau. 'In Nederland is geen vierkante meter grond te vinden die niet is gecultiveerd. Geen volk heeft natuur zo overgedaan als wij. Als ergens kunstmatig landschap is uitgevonden, is het Nederland.'


Die enorme kunstmatigheid is een van de charmes van het park in Madrid. Rio is feitelijk een schakeling van totaal verschillende parken. Een Franse hoftuin, een mediterraan fonteinenensemble, kinderspeelplaatsen, skatebanen, keurige rozenperken en, vooral langs de rivier, wandelboulevards met duizenden jonge pijnbomen.


Hoe artificieel dat is, wordt duidelijk op de terrakleurige paden die tientallen kilometers door het park slingeren. Van afstand denk je aan die typische aardkleurige Spaanse zandwegen, maar het is gekleurd asfalt. Nog een voorbeeldje. De bevestigingsbouten van de kinderschommels zijn geschroefd in de onderbuik van het autoviaduct dat het park dwars overkruist. Terwijl vader zijn zoon idyllisch voortduwt op de schommel, passeert boven een zware vrachtwagen. De stad is overal. Die wordt nergens weggestopt.


Kunstmatig

De rivier zelf is het toppunt van kunstmatigheid. De Manzanares is geheel gekanaliseerd en gevat in steile granieten oeverwanden. Om de paar honderd meter houdt een sluis het waterpeil kunstmatig hoog. 'Om cosmetische redenen willen ze geen lullig stroompje hier', zegt Bindels.


'Natuur in de stad, dat moet je heel pragmatisch oplossen', vindt de West 8-man. Hij schuwt het cliché niet. Zo is er vanaf de Toledobrug die al sinds de 16de eeuw over de Manzanares ligt, een ansichtkaartachtig uitzicht gecreëerd met perken in de vorm van wijnbladeren. Zo geleend van de rijke roomse vorstenhuizen. Overal staan korte geschoren coniferen, die straks in volwassen staat een labyrint vormen. Een perkje rozen hier, bougainvilles daar. De Spanjaarden zijn er blij mee. De paadjes stromen vol zodra de vooravond aanbreekt.


Tot de topstukken van het park behoren de twee voetgangersbruggen over de Manzanares die West 8 ontwierp. Op het eerste gezicht overkapt een wat lompe boog van beton de brug. Maar daaronder is het een oase van koelte. Boven je hoofd heeft de bekende Spaanse kunstenaar Daniel Canogar foto's van buurtbewoners, die van onderaf zijn geschoten, in mozaïek omgezet.


De burgemeester is inmiddels verdwenen. 'Schaduw', zegt Bindels. 'Straks, als het meer dan 40 graden is, dan sta je hier in de schaduw en komt er een fris briesje over de rivier. Dan is dit de beste plek om te zijn.'


Park Madrid RIO, opgeleverd mei 2011. Kosten tunnel 4 miljard euro. Budget openbare ruimte: 400 miljoen euro. Totaal groenoppervlak 150 hectare. Ontwerp MRio Architects Madrid en West 8 urban design & landscape architecture Rotterdam.

Maastricht-Madrid

De plannen voor de 'Groene Loper' in Maastricht vertonen frappante gelijkenissen met Rio in Madrid. Ook hier wordt een snelweg die een stad doorklieft ondergronds gebracht. Boven de grond maakt asfalt plaats voor groen. Beide ontwerpen zijn van West 8.


De verkeersoplossing is spectaculair. De vier banen worden niet naast elkaar, maar onder elkaar gelegd. De Loper moet een aantal oorspronkelijke landgoederen die in de stad zijn opgenomen, aan elkaar knopen. In 2016 is de verkeerstructuur gereed. Met de tunnel en de Groene Loper is een investering van 600 miljoen euro gemoeid.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden