Opinie

Superfilantroop heerst als absolute monarch

Filantropen bepalen zelf waaraan de miljoenen gegeven worden die zij aan de fiscus onttrokken hebben.

Beeld anp

Le roi decide seul - de koning beslist in z'n eentje: dat waren ideologie én praktijk tijdens het absolutistische koningschap uit de dagen van Lodewijk XIV, en zo kwam het zelfs nog terecht in de Nederlandse Grondwet van 1815. Ook Willem I mocht nog in z'n eentje beslissen aan welke publieke doeleinden de belastinggelden zouden worden besteed.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus. Beeld Najib Nafid

Die vier woorden schoten mij te binnen bij het interview met Bill Gates in Vonk (30 januari). De titel was veelzeggend: 'Ik koop geen schilderijen, maar een betere wereld'. Dat laatste betreft de honderden miljoenen die de rijkste man ter wereld nu via zijn Bill & Melinda Gates Foundation aan goede doelen besteedt. Slechts twee mensen bepalen waaraan: Bill en zijn echtgenote. Het grote voordeel van een private stichting in plaats van de overheid: 'Wij hoeven met niemand rekening te houden.'

Wie is deze Gates om te denken dat hij even 'de wereld koopt'? En dat hij en zijn vrouw beter kunnen beoordelen wat voor de grote wereldvraagstukken de zinvolste oplossingen zijn dan honderden deskundigen binnen een door burgers via verkiezingen gelegitimeerd staatsapparaat? Dat succesvol ondernemerschap iemand qualitate qua voor een leidende rol op elk ander gebied kwalificeert?

Bij alle goede bedoelingen verraadt Gates' uitspraak een grootheidswaan die aan Lodewijk XIV herinnert. Ook die meende uit hoofde van zijn succes op één beleidsterrein ook het beste te weten op terreinen waarvoor hij nooit had doorgeleerd: 'Er bestaat geen twijfel dat wij ons vaak op Gods plaats bevinden en dan ook Zijn inzicht delen, bijvoorbeeld bij de verdeling van onze gunsten'.

Voor sommigen fungeert Bill Gates inderdaad als een soort god. Drie fractieleiders gingen afgelopen week bij Hem te biecht, om zich aan Zijn Wijsheid te laven, die van VVD, CDA en D66 - uitgerekend de drie partijen die nu net de D van democratisch in hun naam dragen. Als iets echter haaks staat op de uitgangspunten van de democratie, dan wel het systeem-Gates. Niet het one man, one vote van de burgers die via de politiek gezamenlijk bepalen waaraan de miljoenen uitgegeven zullen worden, maar het one dollar, one vote van de plutocratie, waarmee enkele superrijken zonder enige democratische controle de beleidsrichting bij onderwijs of gezondheidszorg kunnen dicteren.

Gates vermag, ondanks herhaald aandringen van beide interviewers, hiervan het bezwaarlijke niet in te zien - ook dat heeft hij gemeen met verlichte vorstelijke weldoeners als Frederik en Catharina de Grote. Ook die leden aan grove zelfoverschatting en bepaalden graag zelf wie of wat met geld bedacht kon worden: alles voor, maar niets door het volk.

Gezien de grote afhankelijkheid van de kwaliteit van de monarch lag willekeur steeds op de loer. Juist daartegen kwam de burgerij vanaf 1789 in opstand, wat uitmondde in de parlementaire democratie. Die staat door de toenemende mondiale ongelijkheid steeds meer onder druk - dat de 62 rijksten evenveel bezitten als de armste 3,5 miljard, leidt tot krankzinnig scheve machtsverhoudingen. Enkele multinationals beschikken over grotere budgetten dan sommige staten en kunnen daarmee dus ook de facto zulke staten (om-)kopen. Denk aan de banden tussen Google en Cameron (Economie, 29 januari).

Het wrange aan de particuliere vrijgevigheid van die superfilantropen is dat zij er, door staten tegen elkaar uit te spelen, in geslaagd zijn voor hun bedrijven ridicuul lage belastingtarieven te bedingen en nu dus zelf bepalen aan welke persoonlijke maatschappelijke hobby's de miljoenen geschonken worden die zij eerst aan de fiscus onttrokken hebben - en de samenleving dus anders naar háár inzicht had kunnen besteden.

Volgens neoliberalen kunnen burgers zelf het beste beoordelen waaraan hun geld uitgegeven moet worden. Maar kan een Mercedesbestuurder echt beter bepalen welke autoweg nodig is dan een Toyotabezitter? Om niet geheel op liefdadigheid aangewezen te zijn, moeten gewone burgers méér belasting betalen om wat de Microsofts dankzij speciale rulings minder betalen te compenseren. Brussel wil eindelijk wat aan die scheefgroei doen. Dat dan speciaal de VVD een bijna fysieke weerzin heeft tegen de ontmanteling van Nederland als belastingontduikersparadijs, plaatst haar pretentie 'voor de hardwerkende Nederlander' op te komen in een bijzonder licht. Het verklaart wel waarom Zijlstra voor advies bij Gates is langsgegaan.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden