'Suggestieve' kop in de krant zorgde voor ophef, de aanhalingstekens deden duidelijk hun werk niet

Het Zwarte Pietendebat laaide onbedoeld weer op met een 'suggestieve' kop in deze krant. Aanhalingstekens helpen niet tegen oververhitting.

Zwarte Piet viel laat dit jaar, maar daar was-ie dan ineens: langs de snelweg richting Dokkum stuitte de Volkskrant afgelopen maandag op een bermbom in de 'discussie'. Steen des aanstoots was de kop boven een reportage over de intocht van Sinterklaas in Dokkum en de strijd tussen voor- en tegenstanders van Zwarte Piet. 'Dokkum blijft 'ZeurPieten'-vrij', stond erboven.

Dat werd al vroeg het #ophefje du jour, zoals het op z'n Twitters heet. Op het sociale medium vonden sommigen het een typisch gevalletje van framen: de anti-Zwarte Piet-activisten werden hier weggezet met de terminologie van hun tegenstanders. Dat het woord tussen aanhalingstekens stond en dus een citaat betrof, gold voor de critici niet als argument.

Er kwamen veel verontwaardigde brieven binnen. Een kleine bloemlezing: 'Waarom de boel blijven ophitsen met suggestieve koppen?'

'Ik twijfelde of dit doelbewust normaliseren van racisme was of een wanhoopspoging om in tijden van afnemende verkoopcijfers een nieuw publiek honing om de mond te smeren.'

De krant was 'bewust medeplichtig aan het huidige gewelddadige klimaat'. Een twitteraar: 'Straks gaat de Volkskrant een hoofddoek 'kopvod' noemen.'

Opmerkelijk: op Twitter werd het vuurtje opgestookt door mensen uit de mediawereld. Zij moeten beter weten. Ze kennen de functie van het aanhalingsteken, zij kennen de Volkskrant. Die krant doet niet aan campagnejournalistiek, zoals De Telegraaf in nieuwsberichten een van de hoofdrolspelers in de demonstraties betitelde als 'Friese heldin'.

Het tekent de explosiviteit van het thema, de graagte om louter in zwart en wit te denken en de ander tot 'fout' te bestempelen. Rond dit thema is elke nuance of relativering verdwenen, lijkt het. Dan kun je het zelden goed doen, als krant.

Als het om framing gaat, was de verontwaardiging wat selectief: vorige week vrijdag stond boven een nieuwsanalyse (over de Wet Hillen) de kop: ''Aflosboete' lijkt niet te stoppen, ondanks Wiegel'. Een term die overigens 'nergens op slaat', zo bleek uit die analyse. Het woord 'aflosboete' zou je ook een geval van framing kunnen noemen. Dat thema is wellicht niet zo beladen als (vermeend) racisme; geen lezer heeft erover geklaagd. Wat overigens geen excuus voor bewust framen is (als het dat zou zijn).

Volgens de dienstdoende 'chef Uit' voldeed de gewraakte kop aan een aantal voorwaarden: het woord 'ZeurPieten' stond in de reportage, de kop paste precies in de krap bemeten ruimte (hij mocht niet over de papieren vouw lopen), en met de aanhalingstekens dacht de maker duidelijk te maken dat het hier geen standpunt van de krant betrof. Hij 'pakte' de kern van het verhaal en paste bij de foto van een leeg demonstrantenvak. 'Alle alternatieven waren minder', zegt de chef Uit.

Toch geldt hier: een kop die zo'n verkeerde indruk wekt en zoveel weerstand oproept, is zijn doel voorbijgeschoten. Alleen daarom al had hij beter anders kunnen luiden.

Met het verslag vanuit Dokkum was overigens niets mis, probleem was achteraf bezien wellicht het verkeerde perspectief: de verslaggever stond in Dokkum, terwijl het nieuws zich afspeelde op de weg daarheen. Curieus: de auteur - ook niet gelukkig met de kop - kreeg één brief van een lezer die vond dat zijn verslag te veel op de hand was van de anti-Zwarte Pietbetogers. Precies de tegenovergestelde perceptie van degenen die zich beklaagden over de kop.

Bewust framen was hier niet de bedoeling, maar het gevaar dreigt wel degelijk. De grillige wegen waarlangs framing kan inwerken op het onderbewustzijn werden onlangs nog in de Volkskrant geillustreerd. In een nieuwsbericht over de NOS belandde zomaar de aanduiding 'staatsomroep' in de krant, zonder aanhalingstekens of context. De auteur had zich niet gerealiseerd dat de term behalve feitelijk onjuist ook een typisch geval van framing is door tegenstanders of critici van de publieke omroep.

Ander voorbeeld: de krant berichtte vorige week over een onderzoek naar het aandeel van biologisch voedsel op de wereldmarkt. 'Ondoenlijk: al het eten ecologisch', luidde de kop. Vreemd, reageerde een lezer: buitenlandse media berichtten over die studie veel optimistischer. 'In 2050 kan de landbouw wereldwijd biologisch zijn', kopte Le Monde.

De verslaggever had zelf een andere kop gesuggereerd: 'Omschakelen naar biologisch wordt helse klus'. Die dekte beter de lading van zijn beschrijving van een complex thema. Maar ook hier was het de - kortere - kop die het halve werk deed.

'Lees je koppen of lees je de krant?', luidde ooit de pay off van een reclamecampagne voor de Volkskrant. Misschien moet de krant die nog eens herhalen.


Post van een lezer

Het is wellicht een beetje een stomme vraag, maar het laat me toch niet los. Vaak staat er achter een naam die in een artikel genoemd wordt een leeftijd tussen haakjes: 'Dave Boers (37)'. Ik vroeg me af waarom zo vaak de leeftijd wordt vermeld? Niet dat ik me eraan stoor, maar wat voor nut heeft het? Is een arts van (42) anders benaderbaar dan een arts van (53)?

Dave Boers, Amsterdam

Leeftijd hoort er in diverse kwesties niet toe te doen. Maar soms ook wel: wordt Ratko Mladic tot levenslang veroordeeld, dan is de vermelding '(75)' van belang. Ook kan leeftijd iets toevoegen in een reportage of interview: de gesproken persoon komt zo meer tot leven. Regels heeft de krant er niet voor, vandaar wellicht dat er nogal wat willekeur bestaat: in het ene stuk staat leeftijd vermeld, in het andere ontbreekt die. De krant is oud en wijs genoeg om daar eens over na te denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden