Succes brengt verdriet

De Italiaanse literatuur begint met lof en eer aan de Allerhoogste. De tekst werd als Het zonnelied een van de beroemdste gedichten van de wereldliteratuur....

Franciscus van Assisi schrijft het lied waarvan de muziek verloren is gegaan in 1224/1225. Hij dicteerde de tekst op zijn ziekbed, maakte er een melodie bij en gaf zijn broeders opdracht met het lied hun prediking af te sluiten. Dat vertelt Franciscus' eerste biograaf, Thomas van Celano. Het is een schitterend idee een preek met een lied af te sluiten. (De broeders moesten naar de traditie hun preken kort houden; we zijn in de tijd van het nieuwe testament en dat is korter dan het oude, was de mooie redenering).

Franciscus was allerminst geletterd, hij sprak beter dan hij schreef. Hij heeft eenendertig teksten nagelaten, het allergrootste deel in het Latijn; Het zonnelied is in het Italiaans, althans het Umbrisch, de taal van zijn streek. Ik denk dat Het zonnelied verreweg het bijzonderst en het oorspronkelijkst is, vooral door de kosmische orde rond de troon van God die hij oproept, een vierde orde na de eerste die van de broeders, de tweede die van de zusters, de derde die van de leken.

Twee jaar nadat hij het lied voor het eerst had gezongen, stierf hij; hij werd maar vierenenveertig. Twee jaar later werd hij heilig verklaard. Een dag na die heiligverklaring begon men in Assisi met de bouw van de dubbelkerk die boven de crypte waarin hij ligt begraven, werd opgericht. De armste en slordigste was opgenomen in het instituut kerk en de glorie daarvan. Het bijna niets dat er van hem over is, ligt nog altijd in de crypte. Rondom hem liggen de eerste broeders; zo ligt Napoleon tussen zijn maarschalken.

Zijn grootheid was zijn volstrektheid, zijn genialiteit zijn ordeloosheid. Hij schreef een regel voor de broeders, het is niet meer dan een aantal bijbelteksten bijeen. Enige orde werd aangebracht in de tweede versie. Hij zal er hulp bij hebben gehad. Mijnheer de Paus wilde nu eenmaal orde op zaken. De zwerver en improvisator die hij was, moest zich aanpassen. Hij en zijn eerste volgelingen leefden als een groep bedelaars, zonder klooster, zonder kerk, ze zongen hun getijden in de kerken die ze passeerden. Wie zich moet aanpassen, is onaangepast. Dat was Franciscus ook, in hoge mate. Hij had alles van een heilige anarchist, op een aarde vrij, want helemaal van God.

In zijn regels en in de testamenten die hij schreef misschien juist door hun onhandigheid ontroerende teksten citeert hij de bijbel. Die teksten nam hij en ook dat is voor hem typerend letterlijk. 'Verkoop alles', 'herstel de kerk van God',-hij verkocht alles en begon een kerkje te repareren. Zijn grootheid is, dat hij niets verstaat in overdrachtelijke betekenis, die vluchtheuvel van de geest. De armoede staat in veel teksten centraal, maar er is een tweede steeds terugkerend thema: de eerbied voor het Sacrament van het Altaar. Het geloof daarin zal zelden hartstochtelijker en veelvuldiger beleden zijn dan door Franciscus in zijn eenvoudige woorden.

De mindere broeder, de kleine broeder, zoals hij zich in brieven en sommige documenten noemt, wist zich overigens allerminst de mindere. Hij schreef brieven aan 'de geestelijken' en dat zijn alle priesters, aan 'alle stadsbestuurders' ook, en in twee versies, een brief aan 'alle gelovigen'. Hij wilde iedereen bereiken. Toch is hij, op een reis naar het Midden-Oosten na, altijd in midden-Italilijven rondzwerven. daar preekte hij en op afgelegen plaatsen beschouwde hij. Ik heb op een barre voorjaarsdag met sneeuw een van die rotsholen waarin hij bad gezien in Alverna. Het was huiveringwekkend.

Zijn korte teksten zijn misschien het mooist. Voor de zusters die onder leiding van Clara een verborgen leven begonnen. schreef hij een levensmodel van maar enkele regels. Dit is de hele tekst:

Omdat jullie je op goddelijke ingeving tot dochter en dienares van de allerhoogste, meestverheven Koning, de hemelse Vader hebben gemaakt en tot bruid van de heilige Geest door te kiezen om te leven volgens de volmaaktheid van het heilig evangelie, wil en beloof ik dat ikzelf en mijn broeders, altijd voor jullie net als voor hen nauwgezette zorg en bijzondere aandacht zullen hebben.

Wie de teksten in hun beknoptheid en religieuze clichtigheid leest, moet concluderen dat Franciscus een onverantwoord vertrouwen op de goddelijke voorzienigheid had, zo weinig regelt hij, zo weinig druk lijkt hij zich te maken. Dat hij als hoofdminister terzijde werd gezet, was van de onrust om de ordeloosheid bij sommige broeders mede het gevolg. Hij werd, wat hij wellicht wel wilde, de mindere in zijn eigen broederschap, mischien niet zonder enige hogere wrok, want een opstandeling is hij altijd gebleven. Dat nu op zijn sterfdag honden en katten verwend worden, zou hij hebben misprezen, tenzij de dieren in het koor van Gods erezangers mee instemden. Hij kon en dat is het aangrijpende aan hem de hele wereld alleen maar in God zien. Een grotere christelijke panthe is er nooit geweest.

Al eerder, in 1964, zijn de teksten van Franciscus in een Nederlandse vertaling verschenen. Er is nu een nieuwe vertaling gemaakt van wat zijn 'Geschriften' heten. Elk van de eenendertig teksten krijgt een wetenschappelijke toelichting; het geheel wordt zeer uitgebreid, soms van taal wat erg enkelvoudig, toegelicht. Literatuuropgaven sluiten elke toelichting af. Terecht wordt in de algemene bibliografie de biografie door Hne Nolthenius, Een man uit het dal van Spoleto, zeer hoog geprezen, De allermooiste tekst heet 'Echte vreugde'. Vlak bij een kerkje riep Franciscus broeder Leo. 'Schrijf op', zei hij. 'Ik sta klaar', antwoordde Leo. In de eerste helft worden gefingeerde kleine en grote succesverhalen van de broeders opgenoemd. Zij brengen geen vreugde. Slagen is verdriet. Maar dan komt hij zelf midden in de winter, in de modder en kou, bij de poort van een huis van de broeders. Op de vraag 'Wie is daar?', antwoordt hij met zijn naam. Hij wordt teruggewezen. Hij herhaalt naam en vraagt om opname. Weer wordt hij afgewezen. Een derde keer ook nog. Als hij dan zijn geduld heeft bewaard en niet kwaad is geworden, beleeft hij de echte vreugde, in de kou, met 'onder aan zijn habijt ijspegels'. Dat is het mooiste en geestigste detail.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden