Sublieme momenten met Mulisch

De elementen roerden zich, toen Harry Mulisch donderdagavond de steenworp afstand tussen zijn woning en de Balie in Amsterdam overbrugde....

Van onze medewerker

Arjan Peters

AMSTERDAM

Harry Mulisch, wiens jongste roman De procedure reeds een maand de bestsellerlijsten aanvoert, was het middelpunt van de eerste avond in de lezingenreeks 'Het sublieme-over het schone en wrede in kunst en wetenschap', georganiseerd door de Stichting Literaire Activiteiten.

Trachtte inleider Piet Meeuse nog te stipuleren dat heel het oeuvre van Mulisch voortspruit uit ervaringen van het grootse, grensoverschrijdende en ook vreeswekkende moment dat subliem genoemd kan worden, in het gesprek dat de letterkundigen Arnold Heumakers en Anthony Mertens daarop met Mulisch voerden, kwam vooral die laatste roman ter sprake. Daar zit eigenlijk alles in, leken zij te suggereren, zonder zich hardop af te vragen hoe het kan dat men over vorig werk als De ontdekking van de hemel (1992) en De aanslag (1982) ook al opmerkte, dat Mulisch hierin al zijn bekende thema's en obsessies bijeenbracht.

Hoe rap de wereld ook kan veranderen - de menselijke kennis verdubbelt elke twaalf jaar, zei Mulisch zelf -, het universum dat hij met zijn boeken heeft geschapen, steekt hoogst ordelijk in elkaar. Net als de man zelf. Zo afgepast als hij antwoordde op de tamelijk brave vragen, zo uniek was wederom zijn mimiek en presentatie, die kennelijk elke mogelijke kritische tegenwerping lamlegt: de armen en vingers zijn steeds illustratief in beweging, ieder antwoord wordt voorafgegaan door proevende tuitmondjes alsof de spreker lurkt aan een virtuele pijp, de zinnen worden onderstreept door opgetrokken wenkbrauwen en gewijde pauzes.

Ongestoord, omdat hij niet werd uitgedaagd, kon Mulisch zijn zekerheden en paradoxen (de enige vorm om het onzegbare te zeggen) uitserveren. Daar zaten weer sterke bij. Zo was het bij De procedure zijn opgave een geheel te maken van een historisch verhaal, briefgedeelten en een thriller, dus zonder dat het 'een postmoderne troep' zou worden. Van tevoren wist hij niet wat hij ging schrijven. Nee, toeval mag je dat proces ook niet noemen. 'Als ik iets opschrijf, is het geen toeval meer. Behalve dan het hele boek.'

In dat boek geeft Mulisch onder meer zijn versie van het golem-verhaal: hoe een Praagse joodse wijze uit klei een wezen creëerde dat per ongeluk een vrouw bleek te zijn, die rampspoed brengt. Mulisch: 'Waarom ik het zo laat aflopen? Omdat ik vond dat dat hoofdstuk een keer afgelopen moest zijn.'

Op zo'n nuchtere bekentenis uit de schrijverswerkplaats hadden de interviewers niet gerekend. Eenmaal op de uitleggers-toer, wees Mulisch vervolgens de parallellen aan tussen het slot van De procedure en dat van Kafka's Het proces: de anti-held wordt door twee mannen met een mes omgebracht.

En: 'Alles heeft zin, behalve ''alles''.' Of: 'Je moet het geheimzinnige zoeken in het gewone, en niet in Tibet zoals die New Agers doen.' Of: 'De overheersing van de techniek is geen toekomstdroom. We leven al in een wereld waarin we afhankelijk zijn van apparaten. Hoor maar hoe twee mensen tegen elkaar praten: ''Waar sta je?'' ''Om de hoek''- als ze het over hun auto hebben.' Of: 'Je hebt mensen die boeken lezen om iets te herkennen. Daar lees ik geen boeken voor, want dat leven heb ik thuis ook al. Ik wil juist paf staan en denken: zoiets heb ik nog nooit gezien of gedacht.'

Ja maar, bracht een vragenstelster uit de zaal te berde, je moet dat sublieme, waar je versteld van staat, wel als zodanig kunnen inschatten. Anders is het toeval. En dat bestaat niet, als u schrijft, toch?'

Inderdaad, knikte Mulisch. 'Je kunt het sublieme alleen zien, als je het diep in je hart al kent.' Hans van Mierlo: 'Dus toch herkennen.' Mulisch: 'Akkoord.'

Zijn er nog mensen in de zaal, vroeg Antony Mertens toen, van zijn stuk gebracht door het aplomb van de meester. Die verrees, incasseerde het applausregentje en bracht de pijp naar zijn mond. Kreukvrij en kurkdroog was hij de avond doorgekomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden