Stuurman des konings

Ex-zeeman Hans van der Voet monstert af als hoofddirecteur van de Rijks Voorlichtingsdienst. Dat de RVD wordt gezien als een instantie die met name het koninklijk huis zoveel mogelijk afschermt, deert hem in het geheel niet....

Op de rand van zijn retraite in de AOW liep mr Van der Voet, 's lands hoogste voorlichter, vorige week tegen een gemene rottigheid op. Nog niet vertoond: NRC Handelsblad zou een interview publiceren met prins Willem-Alexander. Over het koningschap - allicht. Maar ook over de roddelpers, zij het weer niet over koningin Emily.

Helaas, het feest ging niet door. De Rijksvoorlichtingsdienst en NRC Handelsblad konden het niet eens worden over de uiteindelijke tekst. Hoezo niet eens worden? Gezegd is toch gezegd? Het was toch een ontmoeting geweest tussen vooraanstaande journalisten (de leden van de hoofdredactie Knapen en Starink) en een volwassen kroonprins?

De afspraak was dat de kroonprins (dan wel zijn omgeving, dan wel zijn moeder) de boel kon afblazen. Van der Voet: 'Dat is inderdaad een uitzonderlijke afspraak. Maar hij is wel gemaakt. Nadrukkelijk. Want het gaat hier om iemand die in een kwetsbare positie verkeert.'

- Is het niet pijnlijk om met zo'n rot-incident afscheid te moeten nemen?

'Natuurlijk vind ik het jammer dat het niet bleek te kunnen. Maar het is all in the game. Het hoort bij dit werk. Het hoort er volledig bij. Er zijn in mijn baan altijd dingen die niet gladjes verlopen. De meeste dingen komen niet naar buiten, gelukkig. De NRC en wij zijn uiteindelijk in vrede gescheiden. Dat is echt waar. Je kunt Ben Knapen en mij samen op de pijnbank leggen en dan komt er toch geen ander geluid uit.'

In mr M.J.D. van der Voet (65) vermoedt de toevallige passant niet bij oogopslag een hoofddirecteur van de Rijks Voorlichtingsdienst. De man heeft het gezicht van een droge komiek, met van die hoge wenkbrauwen die de onwetendheid suggereren van een Fernandel- of Dorus-achtig type. Al helemaal niet ziet de wandelaar in Van der Voet een stuurman van de grote vaart, een bonk die alle wereldhavens, van Mombassa tot Yokohama tot in zijn krochten heeft verkend.

Tot aan zijn 35ste zat Hans van der Voet op zee. Dat kwam zo. Je had de oorlog. Van een middelbare-schoolcarrière kwam niet veel terecht. Hij rommelde wat tussen Den Haag, Wageningen en Baarn. Allicht beland je dan op de zeevaartschool in Delfzijl. Hij weet niet wat hem trok. Zijn vader was dominee. Wat zeiden ze thuis? Thuis moesten ze wennen aan het idee.

'En sindsdien is alles vanzelf gegaan.'

- Wilt u zeggen dat u maar één keer in uw leven een beslissing hebt hoeven nemen?

'Ja, ik geloof het wel.'

Hij raakte aan de wal door zijn kinderen. Daar had hij er inmiddels twee van; het was beter als hij wat vaker thuis was. Hij richtte een open sollicitatie tot de Rijks Psychologische Dienst. Of ze ergens bij de overheid iets voor hem hadden.

'Dat was in die tijd heel gebruikelijk, hoor. In het midden van de jaren zestig bestond overal op de arbeidsmarkt een tekort. Fantastisch hè?' Hij werd taak-analist op Binnenlandse Zaken. Een taak-analist analyseert functies, beschrijft deze en waardeert ze op geld.

'Maar aan de bureaucratie ben ik nooit gewend geraakt. Ik erger me nog altijd. Aan de journalisten heb ik me aangepast, niet aan de bureaucratie.'

Daar heb je de ober. Het gesprek vindt plaats in de lobby van hotel Des Indes aan het Lange Voorhout in Den Haag. We overwegen een afternoon tea. Dat betekent dat je er allerlei dingetjes bij krijgt. Van der Voet: 'Laten we eerst maar een gewone thee nemen. Het is nog vroeg.'

De ober is het er niet mee eens. 'Het is namelijk zo dat als u die afternoon tea neemt, u eigenlijk onbeperkt thee kunt blijven drinken. Dus als u het toch van plan bent, kunt u beter maar meteen bestellen, dan hebt u ook meer tijd voor die hapjes. Twee maal?'

De bureaucratie. Van der Voet begint over het foto-archief van de RVD. Het omvat anderhalf miljoen foto's. Het is lang bladeren geblazen als de klant vraagt om een afdrukje van een fietsende Drees of een Beel aan de rand van het bassin in voormalig Nederlandsch-Indië. Het archief moest toegankelijk worden gemaakt, maar het geld ontbrak. De EG had wel subsidies. Vanwege de werkloosheidsbestrijding.

Van der Voet: 'Onze aanvraag werd afgewezen. Den Haag lag verkeerd; als het nu om Groningen ging, was het een ander verhaal. Ik bespaar je de rest. Ik heb met behulp van Vonhoff en Van Zon, die plaatsvervangend directeur-generaal was op Binnenlandse Zaken, voor elkaar gekregen dat nu in Winschoten wordt gearchiveerd. Met steun van de EG. Acht jaar ben ik in die slijmerigheid bezig geweest voordat het rond was.'

Twaalf jaar was Hans van der Voet de baas van de RVD. Nu gaat hij met pensioen. Maandag is zijn afscheid in de Trêveszaal, de prachtige, vrijdagse vergaderplek van de ministerraad aan het Binnenhof. Een gevoelige functie is het zeker, het hoofddirecteurschap van de RVD. Hij is de woordvoerder van het koninklijk huis, van de minister-president en van de (in)formateurs. De hoofddirecteur weet van de hoed en de rand. Als de hoofddirecteur het niet weet, is het niet gebeurd.

We spreken over de premiers die hij heeft meegemaakt. Ten tijde van Den Uyl en Van Agt was hij adviseur op Algemene Zaken, het departement van de minister-president. Onder Lubbers werd hij baas van de RVD. Lubbers was in meerdere opzichten zijn man.

Van Van Agt hebben we met z'n allen, meent hij, een verkeerd beeld. Hoe is dat beeld? Een rechtse sijsjeslijmer. Van der Voet: 'Jullie zijn vergeten dat Dries van oorsprong uit de progressieve hoek van de KVP komt. Hij is in de publieke opinie, in de confrontatie met Den Uyl in het rechterkamp geduwd. Wat hij in wezen niet was. En ik denk ook: niet is.'

- Hoe komt het dat u altijd zo'n grote bewondering voor Lubbers hebt gehad dat het ook ons, het journaille opviel?

'Mwhhh. . . Nee toch? Is dat waar? Dit is echt een verschrikkelijke stelling. Om te beginnen vind ik bewondering al een raar woord. Wat niet wegneemt dat Lubbers een fantastische man was in de wijze waarop hij politiek bedreef en uiteindelijk in dit gekke land de zaken naar zijn hand heeft kunnen zetten. Hij was een balkunstenaar. Iemand die op ongehoorde wijze dat hele spectrum van de politiek kon bespelen.'

De ober meldt zich. 'Heren, uw afternoon tea. Bramenbavarois, advocaatbavarois, petit fourtje met bosvruchten, petit fourtje met noten, noga, bonbons, vruchtencake, koekjes, zoute koekjes. Wat ik meestal doe is dat ik de bavarois uitserveer en dat u daarna rustig in uw eigen tempo door eet. Nog een kleine opmerking: omdat om de meeste dingen een cellofaantje zit, plaats ik een bord in het midden, voor het papier. Zodat uw eigen bord niet te vol wordt.'

Van der Voet, met dodelijke ernst: 'Een gratenbordje.'

- De besluitvorming over de kruisraketten was toch een rommelpot, met elke week een andere variant?

'Neehee, dat stond in de krant, dat er elke week een andere variant was. Maar dat kwam niet van Lubbers. Het was verzonnen of ingestoken door deze of gene. Ik bedoel, ik heb er geen hoogte van hoe alle foute berichten in Nederland ontstaan. Kijk, je was destijds voor de kruisraketten of je was daartegen. Ertussen zat weinig. Behalve Lubbers. Jaja. Behalve Lubbers. Hij heeft het spel zo gespeeld dat het CDA, zijn eigen, piepjonge partij, er niet door gespleten is en dat Nederland - oké, een beetje dramatisch gezegd - niet uiteen is gevallen. Dat was een grote prestatie, politiek gesproken.

'Ja, zo ervaarden wij dat op Algemene Zaken. Goed, hij heeft het samen gedaan met Job de Ruiter. Dat was ook al zo'n fantastische strategische keuze, om die op Defensie te zetten. Wie denkt daaraan, wie komt daarop? Job de Ruiter was een jurist, hij was minister van Justitie geweest, hoogleraar geweest, rector-magnificus van de VU. Wat wist die man van Defensie? Hij kon bij wijze van spreken geen generaal van een korporaal onderscheiden. Het was een meesterzet om Job de Ruiter daar neer te zetten. Lubbers had in zijn balanceerkunst de matigende Job de Ruiter uit de ARP nodig om afstand van de KVP te kunnen nemen. Lubbers zag het vanaf het begin. Ik zag het pas veel later.'

We zetten ons aan de bavarois. Lekker. 'Het lijkt wel alsof we jarig zijn', zegt hij. 'Vind je niet?'

- Nou ja, een beetje jarig bent u wel: u gaat met pensioen.

'Het is iets dat ik niet kan overzien. Ik weet niet wat er met me gaat gebeuren. Het is een gebrek aan fantasie.'

- Bent u saai?

'Ja, ik ben saai. Ik ben verdomd saai. Iedereen in mijn privé-omgeving zegt het. Ik moet het bevestigen.'

- Woelt het nooit van binnen?

'Weinig. Is echt waar. Neehee, over de politiek woelt het nooit.'

- Is Lubbers niet te lang blijven zitten?

'Ik geloof dat hij zelf altijd heeft gezegd dat het Amerikaanse systeem waarin de president één keer kan worden herkozen, het beste is.'

- Het is tragisch met hem afgelopen.

'Leiderschappen hebben een omlooptijd.'

- Hoe kan het nou dat zo'n slim politicus dat niet heeft gezien?

'Lubbers hééft het geweten. Lubbers is zijn derde periode ingegaan toen de VVD door interne strubbelingen implodeerde. Lubbers heeft, denk ik. . . Nee, ik hoef niet te denken, ik weet het zeker. Hij heeft samen met Bert de Vries zeer bewust geïnvesteerd in de terugkeer van de Partij van de Arbeid in de regering. Daar heeft hij veel voor over gehad. Dat is echt waar. Hij was nog machtig. Hij kon het spel maken en breken en hij koos voor de PvdA.'

- Maar zag hij dan niet zijn eigen einde naken?

'Maar dat hééft hij gezien. Je kan het nog nalezen in Elsevier, heel in het begin van het kabinet Lubbers-Kok. Toen heeft hij gezegd: ik kom na deze periode niet meer terug. Daarna heeft hij het nog zeshonderd keer herhaald.'

- Want we geloofden hem niet.

'Natuurlijk niet. Niemand geloofde hem. Dat geeft ook niet. Journalisten hoeven politici niet te geloven. Als je maar niet denkt dat ze liegen.'

- Nou..

'Er wordt merkwaardig weinig gelogen in Nederland. Lubbers formuleerde zodanig dat als jij na een maand zei: u hebt laatst nog zus en zo beweerd, hij met recht en reden kon antwoorden: nee, u citeert me verkeerd. Lubbers had het liegen niet nodig. Daar was hij veel te intelligent voor.'

- Er wordt merkwaardig weinig gelogen, zegt u. Vooral dat woordje 'merkwaardig' intrigeert.

'Er is altijd zo'n sfeertje van: nou ja, die gasten in de politiek, die liegen en bedriegen maar. Dat is niet de politieke cultuur in Nederland. Daarvoor is onze democratie, waartoe ik reken het parlement en de journalistiek, al met al te actief.'

De ober komt langswaaien. 'Heren, is de thee zo sterk genoeg? Dan haal ik het ei uit de pot. Om erger te voorkomen.'

- Lubbers liet de majesteit in de troonrede uitspreken dat het goed ging met het milieu, met name met lucht en water. Is dat geen liegen?

'Nee, dat is geen liegen. Het zijn de feiten. Wie zich de jaren zestig herinnert, toen je hier in Den Haag dagelijks de Rijnmond rook, weet dat er vooruitgang is geboekt.'

- Zie je wel dat u Lubbers bewondert.

'Nee, je vraagt of het waar is. Het is waar. Ik wil niet zeggen dat water en lucht schoon zijn, dat is overdreven. Het water is, ik zal niet zeggen schoon, maar wel iets schoner. Het is niet meer dat je erin springt en dat je gelijk een geraamte bent.'

- Het is tragisch afgelopen met Lubbers. In het laatste jaar van zijn premierschap heeft hij alles uit zijn handen laten vallen.

'Ik wil niet oordelen, ik wil louter waarnemen. Het kwam volgens mij doordat zijn vertrouwen in de politieke capaciteiten van Elco Brinkman rap naar beneden ging. Lubbers had een aantal medestanders in het CDA. Ook tegenstanders, hoor. Niet vergeten. Als je zo lang bovenaan staat, heb je altijd veel tegenstanders. Die het heerlijk vinden als de zeis komt. In de nazomer van '93 zag iedereen dat het mis ging. En Lubbers en zijn medestanders zijn niet bij machte geweest die neerwaartse beweging te stoppen.

'In mijn waarneming is dat een grote domper geweest voor Lubbers. Hij heeft zich daardoor niet los kunnen maken van het CDA, om iets heel anders te gaan doen. Het voorzitterschap van de Europese Commissie. Hij voelde zich gedrongen om zich blijvend bezig te houden met het CDA. Het betekende automatisch dat hij op twee paarden een koers zat te rijden.'

- En zo is de hele koers verknald?

'Ja.'

Weer de ober. Van der Voet: 'We pakken wel, hoor.' De ober: 'Ik ben er nu toch.'

- Was niet het meest fascinerende van de hele geschiedenis dat uiteindelijk ook Lubbers, de allesbeheersende Lubbers, van zijn stuk bleek te brengen?

'Ja, dat is gebeurd. Inderdaad, hij kon alles beheersen. Tot het najaar '93. Toen is hij gekapseisd.'

- U zei daarstraks: er wordt merkwaardig weinig gelogen. Ook door de RVD?

'Ik heb veel medewerkers. Voor zover ik weet, jokken ze niet en dat mogen ze ook niet.'

- De RVD heeft een slechte naam.

'Gelukkig wel. Een van mijn grootste complimenten was een artikel in Privé tijdens de ziekte van prins Bernhard. Mijn foto stond erin, met daarnaast foto's van de koningin en van prins Bernhard. Wat een eer! Er stond: Rijks Verzwijgingsdienst. Dat was de kop. Ben ik trots op. Je moet kunnen zwijgen.'

- Toch niet als voorlichtingsdienst?

'Jazeker. Is je eerste taak.'

- Ach kom.

'En toch is het zo. Je moet kunnen zwijgen. Je moet het wel openlijk zeggen. Doe ik ook. Ik zeg gewoon: dat vertel ik niet. Is toch niet erg? Mag ik toch zeggen?'

- Uw werk bestaat eruit dat u zoveel mogelijk vertelt. Dat moet uw heilig streven zijn.

'Nee, en zeker niet als het gaat om het koninklijk huis. Het is toch onzin om daar zoveel mogelijk over te vertellen. Ik moet vertellen wat functioneel is. Ik moet niets vertellen over het privé-bestaan. Waar die grens wordt gelegd, wordt mede bepaald door mij.'

Sinds de Irene-affaire in het voorjaar van 1964 is de RVD bij koninklijk besluit belast met de voorlichting over het koninklijk huis. De begeleiding van de verloving van Irene met de Spaanse carlist Hugo Carlos was een zooitje. Er is geprobeerd lering te trekken uit die geschiedenis.

- Zou een debâcle als met de Windsors in Groot-Brittannië ook in Nederland denkbaar zijn?

'Nee, in onze systematiek niet. Maar dan ga ik ervan uit dat dan ook iedereen zich aan die systematiek houdt. In ieder geval is binnen het systeem iedereen alert op wat er mis kan gaan. Onze spelregels zijn goed. Die voorkomen rampen als rond het Britse koninklijk huis. Omdat het geheel sluitend is gemaakt. Dat is de grap.

'Er is een instantie, de RVD, die ressorteert onder de minister-president. Alles wat ik doe, rapporteer ik. Het is ook controleerbaar voor het parlement. Het loopt rond bij ons, dat is de grap.'

- Maar moet je als voorlichter een rol willen hebben in een systeem dat gericht is op afscherming, althans op bescherming? Is dat wel uw taak? Als wij van de krant bijvoorbeeld aan u vragen: heeft Willem-Alexander als toekomstig vorst belijdenis gedaan in de hervormde kerk?, dan zegt u: dat is een privé-zaak. Toch?

'Nee, dan zeg ik: hij heeft géén belijdenis gedaan. Als jullie dan vragen: waarom niet, dan pas zeg ik: dat is een privé-zaak.'

- Nee, zeggen wij dan, het is niet alleen een privé-zaak. Want de vraag of de prins van Oranje een voorbeeldig lidmaat is van de kerk, heeft in dit calvinistische land gevolgen voor zijn aanzien als vorst.

'Nee, nee. Jullie gaan van een foute premisse uit. Ik heb te maken met de afspraken. Er zijn afspraken gemaakt, in overleg met het parlement. Dat is niet zo maar een constructie. Die is gemaakt juist om Windsor-achtige schandalen te voorkomen. We hadden rondom de verloving van prinses Irene natuurlijk een beetje Windsor. Daarvan is geleerd.'

- Maar is het dan uw taak als voorlichter om in die afschermingsconstructie een voorname rol te spelen of dient u de openbaarheid?

'Mijn taak is om orde te brengen, samen met de minister-president. Stel je voor, er ontstaat weer een Hofmans-achtige kwestie. Dan hoort de minister-president met de hoofddirecteur van de RVD een zaak zo te ordenen dat je een waarheidsgetrouwe, maar ook rustige berichtgeving krijgt.'

- Dat gaat ten koste van de informatie.

'Nee, het gaat ten koste van de rellerigheid. Nou, die kan ik missen.'

- Nog een keer over Willem-Alexander en de belijdenis die hij niet wil doen. Ik vraag naar de motieven van de aanstaande vorst. Een voorlichter hoort nieuwsgierig te zijn naar die motieven, niet minder dan een journalist. Maar omdat die voorlichter zijn ziel al verkocht heeft, namelijk aan de premier en aan de majesteit, zegt hij: no comment.

'Precies. Zo gaat het. Als het in het landsbelang wordt gevonden om de motieven te kennen, kan iedere parlementariër om opheldering vragen over het beleid van de RVD. Verklaar dat eens, zegt dat kamerlid dan tegen de minister-president, hoe zit dat met je dienst, waarom zwijgt die? Het kan natuurlijk dat de minister-president wegkomt met een ontwijkend antwoord, om het eens oneerbiedig te zeggen. Dat is toch goed? Dan moeten die kamerleden hem maar niet weg laten komen. Zo is het toch?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden