Sturen op toezicht

Handhavers, controleurs en toezichthouders hebben de toekomst, vindt de beroepsvereniging. En het risico van een totalitaire samenleving dan? 'Een karikatuur.'..

In het Utrechtse Beatrixtheater kun je 's avonds terecht voor de musical Mamma Mia! Dinsdag overdag congresseerde daar de beroepsvereniging Vide van alles wat in Nederland toezicht houdt, controleert en handhaaft, dit jaar onder de noemer:

'Maakt toezicht de samenleving rijker of armer?' Een mooi thema, dacht ik, op de dag dat minister Donner en zijn Europese collega's voorstelden de telefoon- en internetgegevens van 450 miljoen Europeanen drie jaar te gaan opslaan. Over dat voorval, plus het boven Canada teruggestuurde KLM-toestel, leek mij genoeg te verhapstukken voor een toogdag toezicht en handhaving.

Maar nee. Aan het eind van de middag wilde een vraagsteller inhaken op de stelling dat toenemende samenwerking van handhavers het gevaar van een totalitaire samenleving in zich draagt. Hij vond het zorgelijk dat burgers tegenwoordig 23 uur per dag -waarom geen 24, vroeg ik me af -elektronisch gevolgd kunnen worden. En dat je satellietgewijs en met de precisie van een Zwitsers uurwerk twintig kilometer voor Utrecht van de snelweg kunt worden geplukt. Onzin, zei het forumlid Robin Linschoten, aanwezig namens de adviescommissie administratieve lasten -gedecideerd, zoals we hem kennen.

'Zulke risico's zijn niet in beeld, het is een karikatuur.'

Dat leek mij knap luchtig, vooral omdat dezelfde Linschoten een half uur eerder hartstochtelijk had gepleit voor het 'op een intelligente manier' koppelen van zoveel mogelijk bestanden. Maar de forumvoorzitter bezwoer me achteraf dat deze zaal vol handhavers en toezichthouders zich niet zozeer bezighoudt met het begluren van de burgerij, als wel met de prestaties van instellingen en (overheids)bedrijven. Een baaierd van toezichthouders en controleurs, dat wel, variërend van de Inspectie Jeugdzorg tot de Algemene Rekenkamer, en van de Autoriteit Financiële Markten tot het College Bescherming Persoonsgegevens.

Saai? Beslist niet. Ko de Ridder, hoogleraar Toezicht in Groningen, vertelde me na afloop aan de bar hoe toezicht een spiegel is van fundamentele veranderingen in de samenleving. Zo kreeg een bejaardenhuis begin jaren tachtig nog een zak geld op grond van de taken die het moest uitvoeren. Dat had iets van plansocialisme, moeilijk te omschrijven, met alle bureaucratie van dien. Tegenwoordig wordt de overheidsbijdrage betaald na vaststelling welke prestaties zijn geleverd. Dat heet output-financiering, vergeef me. Ook een bejaardenhuis levert prestaties. Mooi toetsbaar en controleerbaar, je ziet de toezichthouders en handhavers al likkebaarden. En naar later bleek een nog grotere papierwinkel, want alles moet gekwantificeerd worden, van de gemiddelde temperatuur in de kamers van de oudjes tot de hoeveelheid vitaminen die ze dagelijks naar binnen krijgen. Ineens begreep ik waarom de inspectie voor de verpleegtehuizen onlangs alarm sloeg. Niet omdat de oudjes slecht verzorgd werden, maar omdat er geen protocol was waarin van elke gewassen luier of gegeten witte boterham rekenschap werd afgelegd.

Bureaucratie, langzamerhand een gevreesder volksvijand dan terrorisme, was niet het enige gevolg. Pauline Meurs van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) wees in haar praatje op een dreigende 'toezichtsparadox.' Elk incident leidt tot meer regels, en meer regels leiden weer tot meer toezicht. Transparantie, ook zo'n modewoord, wordt beschouwd als het middel voor alle kwalen. Alles moet worden verantwoord. Als de samenleving niet langer maakbaar is, dan gaan we maar alles controleren. Sturen op toezicht, heet dat, leerde ik dinsdag in het Beatrixthe ater.

Hoe gaat die controle in zijn werk? Door meten en tellen. Prestatiemeting heeft een onbedoeld gevolg, waarschuwde Meurs. De dictatuur van de middelmaat. Als je alles in cijfers uitdrukt, dan is een zesje immers ook voldoende om over te gaan. Dat kan iedereen je vertellen die kinderen heeft op de middelbare school. Een geweldige standaardisering van diensten is het gevolg. Je ziet het overal in de dienstverlening -het voorbeeld is de gezondheidszorg. Bij een standaarddiagnose hoort een standaardbehandeling in een standaardziekenhuis. Dit alles onder de vlag van maatwerk en keuzevrijheid. Het komt neer op een verplicht bezoek aan de pizzeria waar je geheel vrij bent in je keuze uit 27 hoofdgerechten -zolang het maar pizza is.

Wouter Bos schreef er vorige week een goed stuk over, onder de titel 'De burger bestaat niet'

(Forum, 7 april). Hij vroeg zich af: waarom gaat de overheid zo moeizaam om met een samenleving die zo gefragmenteerd is dat koopkrachtplaatjes geen enkele realiteitswaarde meer hebben?

De reactie van de overheid op toenemende complexiteit, aldus Bos, is vaak averechts. Nog meer schaalvergroting, centralisatie, regels en bureaucratie. Net als de WRR wil hij af van de verantwoordings-en meetbaarheidscultus. 'Het is vervanging van oude bureaucratie door nieuwe bureaucratie en het belemmert kwaliteit om precies dezelfde redenen.'

Alle macht aan de uitvoerders, de leraren, de artsen, de politiemensen. Een stap terug voor de politiek en, naar ik moet vrezen, voor de toezichthouders. Ik had niet de indruk dat men er dinsdag bij de beroepsvereniging Vide wakker van lag. 'Toezicht wordt alleen maar belangrijker', zei de topambtenaar Rob Kuipers, voorzitter stuurgroep kaderstellende visie op toezicht. Hij keek er heel tevreden bij.

De stelling was: krijgen we een totalitaire samenleving als opzichters en handhavers steeds meer de handen ineenslaan? Er werd gestemd. Tachtig procent zag geen enkele moeilijkheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden