Stukgeslagen beelden op een lekke brug

Eeuwenlang overleefde hij belegeringen, kruiend ijs en hoog water. Maar de Karelsbrug, symbool van Praag, moet nu dringend worden gerestaureerd....

Ben van Raaij

De hertenkop is verdwenen, met gewei en al. 'Dit is een ramp. Vorige week was het beeld nog intact.'

Restaurator Petr Justa staart ongelovig naar de verse halswond die de 'Stichters van de Orde der Trinitari', een van de mooiste beeldengroepen van de Praagse Karelsbrug, ontsiert.

De heilige Felix van Valois en Johannes van Matha, twee in 1714 door Ferdinand Maximilian Brokoff vereeuwigde bevrijders van christenslaven, ogen perplex, zo naast hun geamputeerde hert. De Osmaanse Turk die onder hen zijn hol met gevangen christenen bewaakt, kijkt onbewogen.

'Vandalisme is een groot probleem op de Karelsbrug. Het is ook makkelijk, want je hebt alleen een hamer nodig', zucht Justa, die als restaurator van het bedrijf Gema Art al diverse beelden heeft hersteld. Achter hem sjouwt een groepje lallende Britten door de kou met bezwete T-shirts en halveliters Pilsner Urquell.

'Dronken toeristen slaan regelmatig 's nachts stukken van de beelden af', bevestigt beveiligingsman Jiri¿ Marsk. Zijn bedrijf is door de vereniging van straathandelaren ingehuurd om te waken tegen vandalen en zakkenrollers. Zijn gebroken neus getuigt van een recente aanvaring met een bedelaar. 'Toeristen spuiten de brug ook onder met grafiti. Vooral met oudjaar is het heel erg.'

Praag is sinds de Fluwelen Revolutie van 1989 een razend populaire stedenbestemming geworden. Elk jaar overspoelen meer dan drie miljoen toeristen de stad. Allemaal consumeren ze goedkoop Tsjechisch bier, en allemaal sjouwen ze bij voorkeur over de Karelsbrug heen en weer.

Want Karlov Most, de middeleeuwse brug over de Moldau die Stare Mesto ('oude stad') en Mala Strana ('kleine zijde') verbindt, is een topattractie. Het symbool van Praag, al decennia autovrij, wemelt van vroeg tot laat van toeristen,bedelaars en

straathandelaars.Sneltekenaars, muzikanten en verkopers van koelkastmagneten maken er een permanente jaarmarkt van, zelfs eind februari.

De bouw van de vijfhonderd meter lange brug met zijn gotische torens werd in 1357 bevolen door Karel IV, koning van Bohemen en Duits keizer. Begin vijftiende eeuw was de brug voltooid. Zijn silhouet wordt beheerst door de dertig barokke beeldhouwwerken. Die werden vanaf de achttiende eeuw onder de Habsburgers door de Kerk besteld. Het rooms offensief in steen omvat kerkvaders en Boheemse schutspatronen zoals Ludmila, Wenceslas en Sigismund. 'Nog maar de helft is origineel', wijst Justa. Die beelden zijn zwart uitgeslagen na decennia zure regen.

Wie die kunstwerken precies voorstellen, zal de meeste toeristen een zorg zijn, het fotogenieke uitzicht op de Praagse burcht lijkt belangrijker. Maar ze verdringen zich wel voor het oudste en enige bronzen beeld, de martelaar Sint Jan van Nepomuk, die in 1393 in harnas van de brug werd gegooid en er in 1683 weer op wonderbaarlijkewijze verscheen. Aanraken van dat beeld brengt geluk. De reli die Jans verhaal uitbeelden, zijn gladgesleten.

Volgens de legende mengden de bruggenbouwers eieren door het cement zodat de brug niet kon instorten. Eeuwenlang overleefde hij belegeringen, kruiend ijs en hoogwater. Tot en met de grote overstromingen van augustus 2002, toen het water van de Moldau tot de brugbogen steeg en bijna drie meter hoog klotste in de paleizen van Mala Strana.

Toch gaat het slecht met de brug, zegt Petr Justa. Hij wijst op de witte uitslag bij de zuidtrap, die opwarmt in de zon. De steen voelt vettig aan. 'Zoutextractie. De poreuze zandsteen zit vol water en zout. De zon trekt het zout uit de steen, het kristalliseert en verpulvert de oppervlakte.' De lekke staat van de brug wordt verderop gedemonstreerd door de enorme ijspegels onder de bogen.

De ellende komt van boven. In de jaren vijftig en zestig reden er nog auto's over de brug. 's Winters werd hij intensief bepekeld. Dat strooizout sijpelt al jaren samen met het regenwater de brug in. Elke brugboog bevat naar schatting duizenden hectoliters water. Gevolg is een chemische en biologische degradatie die de zandsteen van binnenuit wegvreet.

Een goedkope, slecht uitgevoerde renovatie in de jaren zestig/zeventig heeft de problemen nog verergerd. Want de waterwerende asfaltlaag die toen onder de kasseien werd gelegd, lekt. En de plaat gewapend beton die werd aangebracht om de wankele brugbogen te stabiliseren, zet uit en drukt de borstweringen uiteen.

Prof. Jiri Witzany, rector van de Technische Universiteit van Praag en bruggendeskundige, vindt stevig ingrijpen geboden. Tien jaar geleden al stelde hij een plan op: vernieuwing van de isolatielaag, aanleg van drainagepijpen en vervanging van de betonplaat door stalen kabels. Kosten: vijftien miljoen dollar. Voorts moet de fundering van de brugpijlers versterkt.

Het plan, dat tijdelijke sluiting van de brug zou eisen, leidde tot een jarenlange loopgravenoorlog tussen experts, politici en lobbygroepen. Vooral de Club voor Oud Praag, een na 1989 herrezen genootschap van notabelen, liep te hoop tegen wat men zag als een brute ingreep in een nationaal monument. Zij zinspeelde op duistere 'financi belangen'.

Medio 2002 koos Praag voor een beperkter plan: aanpakken van de fundering, stapsgewijze vervanging van de isolatielaag en behoud van de betonnen plaat. Dat betekende volgens de voorstanders minder aantasting van de brug, lagere kosten en geen toeristisch nadelige sluiting.

'Een totale zege op de technocraten', glimt dr. Josef Stulc, conservator van het Nationaal Instituut voor Cultureel Erfgoed, dat adviseert over restauraties. Witzany's plan zou volgens Stulc de 'authenticiteit' van de brug hebben aangetast. Ook is hij tegen 'onnodige transplantatie' van de betonplaat. 'Die zit er nu eenmaal en hij houdt de brug stabiel, kijk maar naar het hoog water van 2002.'

Het afblazen van de reconstructie was het resultaat van een 'lastercampagne', foetert Witzany. 'Dit debat ging niet om argumenten, maar om feitenmanipulatie, populistisch gezeur over kosten en persoonlijke beledigingen. Absurd om te pleiten voor behoud van een moderne betonplaat die juist bijdraagt aan het probleem!'

De nu gekozen aanpak zal het verval van de Karelsbrug niet stoppen, meent Witzany. Maar de gemeenteraad van Praag moet nog steeds beslissen over de aanbesteding. Intussen wordt gebaggerd om de rivier meer ruimte te geven. Begin februari werd nog een vierhonderd kilo zwaar stuk engel opgedregd, dat in 1784 in de Moldau was verdwenen.

Op de brug halen ze hun schouders op. 'Dat conflict draait om bedrijven en politici die aan zo'n restauratie willen verdienen', zegt Jiri Kohout, die etsen verkoopt. 'Die brug overleeft ons allemaal', gromt citermuzikant Jiri Klenha. De grijsaard speelt al veertien jaar op de brug, sinds hij na de Wende zijn baan als biochemicus verloor. 'Ikzelf maak me vooral zorgen over de standplaatstarieven.'

Is de middenstand blij dat de brug niet meer langdurig hoeft te worden afgesloten? 'Ach, ik geloof niet dat zoiets omzet kost. De mensen blijven toch wel komen', relativeert de bardame van caf Cern Bera, terwijl ze met argusogen twee jongens in leren jekkies volgt. 'Het te probleem hier zijn die Arabieren. Die bestelen onze toeristen. Laat de stad d maar wat aan doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden