Studie: Omstreden Nobelprijswinnaar Debye was geen antisemiet

Nobelprijswinnaar Peter Debye was minder fout dan werd gesuggereerd, stelt het NIOD...

Van onze verslaggever Martijn van Calmthout

De Nederlandse winnaar van de Nobelprijs Chemie in 1936, Peter Debye, toonde zich in de jaren dertig loyaal aan het naziregime in Duitsland, waar hij werkte, maar hij was meer een opportunist dan een antisemiet.

Aantijgingen in die richting, die vorig jaar leidden tot een rel rond het Debye-instituut van de Universiteit Utrecht, berusten op selectief gebruik van historische bronnen. Dat concludeert het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in een dinsdag verschenen studie over de carrière van Debye in nazi-Duitsland.

Debye bleef volgens NIOD-onderzoeker Martijn Eijckhof tijdens de oorlog vooral werkzaam in Duitsland uit een misplaatst gevoel van persoonlijke en wetenschappelijke onaantastbaarheid en om de wetenschap te dienen. ‘Maar het is geen verhaal dat zich in het schema van goed en kwaad laat neerzetten’, aldus Eijckhof.

Fysisch chemicus Debye, Nederlands staatsburger, bekleedde tot in 1940 zeer vooraanstaande posities in tal van Duitse wetenschappelijke instituten en instituties. In 1938 schreef hij als voorzitter van de Duitse vakvereniging van fysici een brief aan de Joodse leden met de suggestie de vereniging te verlaten. Die brief ondertekende hij met Heil Hitler!

Onder meer die brief was vorig jaar de bron van een rel rond Debye, toen hij in een boek van de Nederlandse journalist en wetenschapshistoricus Sybe Rispens werd neergezet als een Nobelprijswinnaar met vuile handen.

De Universiteit Utrecht besloot het Debye-instituut voor nanochemie de naam te ontnemen. Debye kon geen rolmodel voor jonge wetenschappers worden genoemd, vond de universiteit.

Volgens Rispens had Debye na zijn vlucht naar Amerika nog steeds geheime contacten met de nazi-autoriteiten, waarin hij zinspeelde op een terugkeer. Uit de NIOD-studie blijkt volgens Eijckhof dat Rispens selectief gebruik heeft gemaakt van de stukken. Hij citeert er een van de vijf. De vijf samen geven een genuanceerder beeld.

De Heil-Hitlerbrief uit 1938 noemt Eijckhof niet ongebruikelijk voor een officieel Duits schrijven uit die periode. Omgekeerd is het feit dat de fysici pas in 1938 Joodse leden wilden uitsluiten geen daad van actief verzet, zoals Debyefans suggereren. ‘De fysica had bij de nazi’s geen prioriteit.’

De Universiteit Utrecht wilde dinsdag niet reageren, omdat zij het oordeel wil afwachten van een commissie onder leiding van oud-minister Jan Terlouw, die zich buigt over de vraag of het Debye-instituut vorig jaar terecht zijn naam is ontnomen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden