interview

'Studenten moeten uit hun comfortzone komen'

De minister van Onderwijs is nog heel wat van plan. Het geld dat zij bespaart met het nieuwe leenstelsel voor studenten, moet nuttig worden besteed: aan beter hoger onderwijs. Hoe ziet haar ideale universiteit eruit?

Jet Bussemaker.Beeld Jiri Buller

Het kabinet zou zijn uitgeregeerd. Al maanden lukt het de ministerraad niet een substantieel nieuw plan te presenteren. Maar voor Jet Bussemaker geldt dat niet. De minister van Onderwijs deed er het langst over om de hervorming die haar was opgedragen - een leenstelsel voor studenten - door het parlement te loodsen. Maar hoewel dat gedaan is, is haar karwei niet af. Waar de andere hervormingen bezuinigingen zijn, mag Bussemaker het geld dat ze vrijmaakt door het korten op de studiebeurzen besteden aan het hoger onderwijs.

Dat is nodig ook. De studenten kwamen niet massaal in opstand tegen het leenstelsel, maar wel tegen de kwaliteit van het onderwijs. Ze bezetten het Maagdenhuis in Amsterdam en dat maakte de tongen los. Het ging over rendementsdenken, de 'kwantificering van het onderwijs', over massaproductie, de onophoudelijke stroom wetenschappelijke flutartikelen, over 'regentesk doorgevoerde verschralende maatregelen' en over het erbarmelijke academische klimaat.

Binnenkort zet Bussemaker haar plannen met het geld uiteen in een strategische agenda. Nu alvast een voorzet: hoe ziet Bussemaker de universiteit en wat moet er beter?

Het bekritiseerde rendementsdenken

De academische wereld is in opstand gekomen. Hoe komt dat volgens u?

'Ik herken het gevoel van ongenoegen, dat het te veel over efficiency gaat, over rendement. We worstelen met het enorme aantal studenten. Op zichzelf is dat een enorme winst, maar het brengt ook problemen met zich mee. We moeten constateren dat er op universiteiten meer aandacht voor onderwijs kan zijn.'

Bussemaker in debat met studenten in het Maagdenhuis,23 april 2015.Beeld anp

De universiteiten krijgen steeds minder geld en meer studenten. Kunnen ze iets anders dan het onderwijs efficiënter organiseren?

'Ik deel die analyse over de universiteiten niet. Althans, het zit genuanceerder in elkaar. Universiteiten krijgen per student betaald en dat bedrag is opgelopen. Daarnaast krijgen ze financiering voor onderzoek. Die onderzoeksmiddelen zijn minder gegroeid.'

Volgens de universiteiten is de scheiding tussen onderzoek en onderwijs niet altijd zo strikt. Het zijn immers de onderzoekers die onderwijs geven.

'Het is de vraag wat de universiteit met het geld doet. Ik vind dat het onderwijs veel meer aandacht hoort te krijgen. Het onderwijs komt voor te veel mensen aan de universiteit pas op de zoveelste plek.'

Kan het tij worden gekeerd zonder meer geld?

'Nee, maar er komt geld bij. Een bedrag oplopend tot een miljard euro. Dat is niet niks. Het hoger onderwijs krijgt nu 4 miljard voor onderwijs, daar komt de komende tijd ongeveer 20 procent bij.'

Wat gaat er gebeuren met dat geld?

'Ik wil in elk geval dat studenten in kleine groepen werken en dat ze individuele feedback krijgen van een docent. Dat betekent dat je docenten nodig hebt, en flink wat.'

Zal het rendementsdenken met meer geld voorbij gaan?

'Het hangt ervan af wat je onder rendementsdenken verstaat. Ik heb helemaal niets met rendement als het betekent dat universiteiten studenten zo snel mogelijk door hun opleiding jassen en concessies doen aan de kwaliteit, als ware het een bedrijf. Maar ik zie ook dat het studiesucces van allochtone jongens dramatisch slecht is. Voor die jongeren - eerstegeneratiestudenten die niet gewend zijn te studeren - is het vooral zaak dat we hen zo goed mogelijk begeleiden om een diploma te halen.

'Ik vind het idee van rendement niet helemaal raar. In de tijd dat ik studeerde, was er nog helemaal geen sprake van rendement. Toen had je de eeuwige student. Studieprogramma's zaten vaak slecht in elkaar. Het ging vaak om hobby's van individuele docenten.'

Nu zijn er prikkels om het niveau te verlagen: universiteiten krijgen geld voor de studenten die afstuderen.

'Dat vind ik niet zo raar, want universiteiten moeten een prikkel hebben om studenten binnen een normale tijd te laten afstuderen. Je kunt heel lang over bekostiging praten, maar perfecte bekostiging bestaat niet. Als je alleen maar een Excelsheet hebt met een scorebord erop en het niet gaat om kwaliteit maar om punten scoren, dan zal elk instrument dat je bedenkt perverse effecten met zich meebrengen. Het komt eropaan een visie te ontwikkelen. Het gaat om leiderschap.'

Het schoolse massaonderwijs

U zegt dat het hoger onderwijs het moeilijk heeft met het enorme aantal studenten. Hoe kan het toch op peil blijven?

'Niet iedereen past meer in dezelfde mal. Dat was in de jaren vijftig en zestig volstrekt anders, toen een heel kleine, selecte, bijna elitaire groep naar de universiteit ging.'

Vindt u dat er een nieuwe onderverdeling moet komen binnen hogescholen en universiteiten?

'Ja, er moet veel meer differentatie komen. Daarom wil ik dat het associate degree een zelfstandige opleiding wordt. Daarmee kunnen mbo'ers een tweejarige hbo-opleiding volgen waarmee ze de arbeidsmarkt op kunnen.'

Want nu vallen er te veel mbo'ers uit op het hbo en die zouden met een associate degree wel de eindstreep halen?

'Wat mij stoort, is dat iedereen alleen maar hogerop wil. Met een vwo-diploma wil iedereen naar de universiteit. Een mbo-diploma zou niet goed genoeg zijn, terwijl dat ook een prima diploma is. Het is belangrijker om de juiste student op de juiste plek te krijgen.'

Ze kiezen datgene wat het hoogst aangeschreven staat. Hoe zou dat zijn te doorbreken?

'Ik wil dat het mogelijk wordt een combinatie van een hbo- en wo-opleiding te doen. Een hbo-modeopleiding met een business school aan de universiteit. Of een sportopleiding aan het hbo met gezondheidswetenschappen op academisch niveau. Een simpele manier van combineren is dat hbo-studenten een minor volgen aan de universiteit. Een vergaande variant is om aparte opleidingen met een eigen diploma te maken. Ik sta ervoor open om daarover na te denken.'

Universitaire studenten klagen over het niveau van hun opleiding. Straks krijgen ze hbo'ers erbij.

'Als het effect ook maar enigszins zou zijn dat het niveau afneemt, zouden we het niet doen. Het staat natuurlijk voorop dat een student het niveau moet aankunnen.'

Maar u zegt zelf: bijna alle studenten die naar de universiteit kunnen, gáán ook naar de universiteit.

'Dat kan veranderen als er meer driejarige hbo-opleidingen komen. Een opleiding voor de beroepspraktijk kan ook voor sommige vwo'ers aantrekkelijk zijn, zeker als ze worden uitgedaagd in een versneld programma. Voor hen kan een gedeeltelijke opleiding aan de universiteit geschikt zijn. Dit is overigens geen pleidooi om alle vakken maar open te stellen voor iedereen.'

En aan de universiteiten, moet daar ook iets veranderen?

'Ik zou het interessant vinden als universiteiten meer nadachten over onderwijsconcepten. Dat gebeurt al wel een beetje: Maastricht doet probleemgestuurd onderwijs, Leiden en Rotterdam hebben een strakke aanpak. Maar universiteiten kunnen zich meer profileren op een bepaalde groep studenten: welke studenten passen hier?

'De studenten in het Maagdenhuis klaagden dat het allemaal vrijer moest. Voor die groep wil ik een experiment opzetten met de flexstudent, die meer een eigen richting kan kiezen. Maar dat kan niet iedereen aan. Een deel van de studenten is meer gebaat bij een schoolsere aanpak.'

Als de heel intelligente studenten worden gescheiden van de zwakkere broeders, raakt de ene universiteit dan hoger aangeschreven dan de andere?

'Nee, dat zou verkeerd zijn. Je hoeft ze niet op die manier uit elkaar te halen. Het gaat erom: wat zijn leerstijlen die mensen aanspreken? Zoals je in het middelbaar onderwijs allerlei soorten hebt: klassikaal, jenaplan, montessori.'

De maatschappelijke bovenlaag

Hoe ziet uw ideale universiteit eruit?

Bussemaker knijpt even haar ogen dicht. 'De ideale universiteit is een plek waar mensen komen om kennis op te doen, maar vooral ook kennis te delen met elkaar. Mijn kritiek is dat de universiteit nu te veel gericht is op kennisoverdracht. De uiteindelijke consequentie daarvan is heel grote collegezalen, waar één docent aan honderden studenten hetzelfde staat te vertellen. Een universiteit is volgens mij veel meer: een plek waar de persoon ontwikkeld moet worden, de socialisatiefunctie - leren met elkaar op te trekken. Dat is van heel groot belang, omdat we in het hoger onderwijs de leiders van de toekomst opleiden. Niet zozeer de managers die met spreadsheets kunnen omgaan, maar de waardendragers van de toekomst.'

Nu staat aan universiteiten alles in het teken van de opleiding tot onderzoeker, terwijl maar een klein deel van de studenten verder gaat in de wetenschap. Zou een universitaire opleiding niet veel breder moeten zijn?

'Ik denk dat er echt veel behoefte is, ook binnen het reguliere onderwijs, aan dat soort opleidingen. Nu zijn er alleen University Colleges.'

U zei laatst: ik wil meer idealisme in het onderwijs. Wat bedoelt u daarmee?

'Nou, dat het niet alleen over eigen gewin gaat, over hoe je zelf beter wordt van je studie. Studenten dragen een grote verantwoordelijkheid om de kennis die ze opdoen te gebruiken voor een betere wereld.

'Ik vind dat studenten af en toe uit hun comfortzone moeten komen. Dus als je commerciële economie studeert, dan kan het helemaal geen kwaad om eens mee te lopen met een deurwaarder en te analyseren wat je daar ziet.

'Bij de University Colleges, maar ook in Amerika, heb je heel intensief onderwijs. Vervolgens is er een tijd waarin studenten andere dingen gaan doen. Je moet af en toe geconfronteerd worden met iets wat buiten jouw eigen wereld ligt.'

University College Utrecht.Beeld anp

Verlangt u ook meer maatschappelijke betrokkenheid van wetenschappers?

'Ik vind dat wetenschappers zich best meer mogen mengen in het publieke debat. Het gaat er niet alleen maar om zo veel mogelijk te publiceren. Nu zijn er perverse prikkels die wetenschappers aanzetten tot heel veel publicaties. Daaraan moet een einde komen. Het is net zo belangrijk om deel te nemen aan het publieke debat, les te geven aan een middelbare school of je kennis door te geven aan een milieu-organisatie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden