Struinen door de natuur mag weer

Lekker dwalen door bossen zonder om de haverklap op een bordje 'Verboden toegang' te stuiten? Dat kan op de Utrechtse Heuvelrug....

Het moet een jaar of zeven geleden zijn geweest, dat een boswachter van Natuurmonumenten witheet uit zijn jeep sprong. 'Jullie mogen hier ab-so-luut niet komen', brieste de man en begon meteen een preek over natuurbehoud. 'Als iedereen kompasdoorsteekjes over de hei gaat maken, blijft er van onze natuur niets meer over.' Een boete van 120 gulden per persoon onderstreepte zijn verhaal. 'Dat doen jullie maar in het buitenland', riep hij nog voordat hij wegstoof richting een mountainbiker.

Die houding, stelt Staatsbosbeheer, is achterhaald en staat een intense natuurbeleving in de weg. Nog steeds staan er van de grootste natuurbeheerder van het land veel borden met de tekst: 'Vrij wandelen en fietsen op wegen en paden', gevolgd door een lijst van verboden. Wie het bos in wil, mag nooit van het pad afwijken en moet voor zonsondergang terug zijn op de parkeerplaats. Maar op de Lage Vuursche, een populair wandelgebied op de Utrechtse Heuvelrug, hoeft dat niet meer. Op nieuwe borden staat simpelweg: 'Vrije Toegang'.

Daarmee breekt de eigenaar van bijna eenderde van de natuur in Nederland, met een lange traditie. Sinds de jaren dertig zijn borden en hekken hét kenmerk van Nederlandse natuur: je mag er naar kijken, maar aanraken is er niet bij. Bij wijze van proef krijgen wandelaars meer vrijheid op de Utrechtse Heuvelrug. Wie dwars door het bos wil struinen of over sloten wil springen, krijgt geen boete meer van de boswachter. Als alles goed gaat, volgen in de toekomst andere delen van het land, met uitzondering van kwetsbare gebieden.

Dat zal wennen zijn voor veel Nederlanders die zijn opgegroeid met een heilig ontzag voor bos en hei. Om hen toch te stimuleren de natuur intenser te beleven, heeft Staatsbosbeheer op de Heuvelrug vier routes uitgezet die alleen te vinden zijn met een satellietontvanger. Dat zogeheten GPS-apparaatje wijst een richting aan, ongeacht donker naaldbos of natte veengrond. Wie geen GPS heeft, kan er een huren voor 25 gulden per dag.

'Niemand durft echt de natuur in', zegt opzichter C. Donker die een deel van de Heuvelrug beheert, waaronder de Amerongsche Berg. In dat fraaie bos halen jaarlijks honderdduizenden bezoekers een frisse neus. 'Ik zie ze dagelijks komen. Voornamelijk ouderen en gezinnetjes uit de Randstad die een verplicht rondje maken. Ze volgen de paaltjesroutes en blijven aan de randen. Doodzonde, want ik weet dat hier heel mooie en stille plekken zijn.'

Donker, opgegroeid in de Amerikaanse staat Massachussetts, verbaast zich al jaren over de terughoudendheid van Nederlandse natuurliefhebbers. Leerde hij ooit van de natuur houden vanuit de kano van zijn vader of trailblazend met zijn vrienden, Nederlandse kinderen volgen hun ouders slechts over schelpenpaden richting pannenkoekhuis. 'Zo bouwen zij nooit een emotionele band op met natuur.' Jonge mensen die dat wel hebben, signaleert Donker, vertrekken naar het buitenland voor avontuurlijke trektochten.

Vandaar dat de opzichter op het idee kwam speciale paaltjes in zijn bos te slaan, waarvan de coördinaten op de website van Staatsbosbeheer zijn te vinden. Wie dieper wil doordringen op de Amerongsche Berg, tikt vijf coördinaten in en rijdt naar de grote parkeerplaats aan de rand van het bos. Daar was het afgelopen zondag weer traditioneel druk bij de frietkar.

'Je moet leren dwalen', zegt Donker wanneer de auto uit het zicht is. Om zijn middel draagt hij een authentieke riem van Navaho-indianen, om zijn nek het nieuwste GPS-model. Daarop wijst een elektronische pijl naar het eerste paaltje, anderhalve kilometer verder. 'Als je blijft staren naar dat schermpje, beleef je de natuur niet. Doe gewoon waar je zin in hebt, want het apparaat brengt je altijd terug.' Een slecht advies, waarschuwt Donker, voor uitgestrekte natuurgebieden waar iemands lot niet van vier penlight-batterijen mag afhangen. 'Maar dit is de Utrechtse Heuvelrug, niet de Badlands in Dakota.'

De pijl wijst naar links: recht een eikenbos in. Daar sneuvelen takken tegen benen en schouders, maar dat is niet erg. Donker: 'Wat denk je dat er gebeurt als hier een ree langsloopt?' Na veel geploeter waarschuwt de GPS dat paal nummer één zich binnen tien meter bevindt. We waren er al voorbij gelopen: een afgezaagd stammetje met een brandmerk: staatsbosbeheer, en de letters GPS boven een vierkantje met een vlaggetje. Er langs loopt een klein overwoekerd paadje.

'Toch komt hier niemand', zegt Donker. Hij wil maar zeggen: je hoeft niet dwars door het bos te raggen om mooie plekken te bereiken. 'Dat zal iedereen in het begin vast even proberen, maar na driehonderd meter volg je als vanzelf kleine paadjes en wildwissels. Zo zitten we in elkaar.' Mensen die niettemin vasthouden aan een rechte lijn, roepen bij de opzichter een dubbele houding op: 'Ik gun ze die beleving, maar ik moedig het niet aan.'

De GPS wijst verder het bos in. Door braambosjes, over rottende boomstammen en door zompige greppels. Met enige fantasie borrelt romantiek van langvervlogen eeuwen op. Toen taaie woudlopers, gekleed in elandenleer, nog in hun eentje Canada verkenden. Of toen cowboys nog naast het kampvuur in slaap vielen, hoofd op het zadel en vinger aan de trekker. Jammer alleen, dat het Amerongsche bos slechts vier bij vier kilometer meet.

In de buurt van paal twee reageren drie wandelaars geschokt wanneer zij de verslaggever uit de bosrand zien rollen. 'Als iedereen dat gaat doen', stellen zij op een bankje aan de rand van het Egelmeer, 'gaat ook ons laatste beetje natuur kapot.' Bij de scouting is het er bij hun ingeramd: nooit van de paden af. Een ouder echtpaar bij paal drie: 'Wilde dieren hebben ook een plek nodig.'

Eenzelfde discussie woedt binnen Staatsbosbeheer en tussen de natuurorganisaties onderling. 'De gedachte was altijd: hek eromheen en het volk zoveel mogelijk weren', zegt woordvoerder J. Kuiper van Staatsbosbeheer. 'Maar op lange termijn is dat niet in het belang van de natuur. Er groeien generaties op zonder enig gevoel voor de onvervangbare waarde van het bos. Die zullen later niet snel denken: ik ga zorgen dat onze natuur behouden blijft.'

Door verbodsborden weg te halen hoopt Staatsbosbeheer natuurbehoud en recreatie dichter bij elkaar te brengen. In dat beleid passen ook de zogeheten Earth Walks die deelnemers het bos leren voelen en ruiken. En de Ruige Routes waarbij de boswachter via een walkman de wandelaar van gebaande paden wegvoert. Wie in het bos wil slapen, kan terecht op 23 paalkampeerplekken. Een open plek met alleen een waterpomp.

De schade aan het bos, verwacht Kuiper, zal nihil zijn. 'Probeer maar eens door braambosjes en door jonge Douglassparren te struinen. Dat is niet fijn en daar hou je snel mee op.' Dieren houden volgens hem voldoende plekken over om te schuilen. 'En mocht blijken dat de natuur het toch niet aankan, dan draaien we de boel gewoon terug.'

Staatsbosbeheer bezit circa 232 duizend hectare natuurgebied waarbij natuurbehoud even belangrijk is als recreatie en bosbouw. Een vereniging als Natuurmonumenten heeft ruim 70 duizend hecare en stelt nadrukkelijk natuurbehoud voorop. 'Daarom zijn we niet van plan het verbod buiten de paden op te heffen', verzekert een woordvoerder. 'De natuur is daar volgens ons te kwetsbaar voor.'

Toch verwacht Staatsbosbeheer dat andere natuurbezitters op termijn volgen. 'We zijn innovatief bezig, de rest wacht even af.' Als voorbeeld van de vernieuwingsdrang noemt Kuiper het zogeheten Geocaching: een hippe combinatie van internet en buitensport. Daarbij begraven wandelaars een kistje of een oude broodtrommel, met daarin een gastenboekje en snuisterijen die je mag meenemen in ruil voor iets anders. De coördinaten van dergelijke kistjes zijn te vinden op geocaching.com.

In Nederland blijken al minstens zestien kistjes verstopt. Onder meer die van Laura en Ralph op de Lage Vuursche (N 52°10.838, E 005°14.668). Daarin zit ook een camera met het verzoek een snapshot van je zelf te maken die dan weer op internet wordt gezet. Donker, die vorige maand nog een cache in Noorwegen verstopte, gaat ook vier munitiekistjes begraven langs de vier GPS-routes. Met daarin een logboekje, foldertjes van Staatsbosbeheer en ter introductie 'een historisch-verantwoord aardigheidje'.

De komende vier jaar moet blijken of de Nederlandse natuur zoveel vrijheid aankan. Donker gaat ervan uit dat bezitters van een GPS en van speciale kleding en schoenen, ook over de juiste mentaliteit beschikken. 'Take only pictures en leave nothing but footprints', is het motto dat hij graag overneemt van zijn Amerikaanse collega's. 'En als het toch een rotzooi wordt, trek ik alle palen weer uit de grond en was het een idee van gisteren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden