nieuws

Stroperij dwingt Afrikaanse olifanten tot razendsnelle evolutie: steeds meer vrouwtjes zonder slagtanden

Het aandeel vrouwtjesolifanten zónder slagtanden in de Mozambikaanse olifantenpopulatie is in vijftig jaar sterk toegenomen. Dat is te wijten aan de niet-zo-natuurlijke selectie die tijdens de exorbitante ivoorjacht van de vorige eeuw plaatsvond, blijkt uit Amerikaans onderzoek in het vakblad Science.

Slagtanden waren handig voor een olifant, hoe groter hoe beter, maar door stroperij werden ze een gevaar. Ze blijken nu razendsnel weg te evolueren. Beeld Julius Schrank
Slagtanden waren handig voor een olifant, hoe groter hoe beter, maar door stroperij werden ze een gevaar. Ze blijken nu razendsnel weg te evolueren.Beeld Julius Schrank

Tussen 1977 en 1992 woedde in Mozambique een burgeroorlog waarbij de strijders van beide kampen massaal aan het stropen sloegen. Met de opbrengst van kostbare olifantenslagtanden konden ze de kosten van de oorlog dekken. Maar door die jacht op ivoor nam de hoeveelheid olifanten in het nationale park Gorongosa met meer dan 90 procent af.

Toen een team evolutiebiologen van verschillende Amerikaanse universiteiten videobeelden van vóór de oorlog vergeleken met hedendaagse observaties, viel hen iets op: veel nakomelingen van de overlevende olifanten hadden geen slagtanden meer. Hoewel er ook vóór de oorlog al olifanten zonder slagtanden op de Mozambikaanse savanne rondliepen, schatten onderzoekers het aandeel tandloze olifanten in de generaties daarna bijna drie keer zo groot.

Alleen de vrouwtjes

Gek genoeg gold dat alleen voor vrouwtjesolifanten. Dat patroon hadden wetenschappers al eerder opgemerkt, maar het Amerikaanse team wist nu eindelijk de genetische oorzaak te achterhalen. De vrouwelijke tandloosheid wordt veroorzaakt door een genetische mutatie op het X-chromosoom, een dna-pakket waarvan vrouwen twee versies hebben, en mannen maar één.

De mutatie die de tandloosheid veroorzaakt, leidt door het effect op naburige genen in het dna normaal gesproken tot een dodelijke verstoring, zegt Rutger Vos, evolutiebioloog aan de Universiteit Leiden en Naturalis. ‘Voor vrouwtjes heeft de mutatie geen dodelijke gevolgen, omdat zij terug kunnen vallen op hun tweede X-chromosoom. Mannetjes hebben die luxe niet, waardoor zij vroeg in de embryonale ontwikkeling doodgaan.’ Ook dat zagen de onderzoekers terug in de olifantenpopulatie: er werden meer vrouwtjes geboren.

Razendsnel

Waar slagtanden voorheen gunstig waren, bijvoorbeeld om te graven of boomschors van hout af te halen, werd de overlevingskans van olifanten in de oorlog plotsklaps groter als ze juist geen slagtanden hadden. De vrouwtjesolifanten pasten zich dus snel aan de nieuwe omstandigheden aan. Razendsnel, vindt Jacintha Ellers, hoogleraar evolutionaire ecologie aan de VU. ‘We wisten al dat menselijk handelen van grote invloed is op de evolutie van dieren, maar dat een evolutionaire verandering na één generatie al zichtbaar is, is schokkend.’

De olifanten zijn het zoveelste voorbeeld van dieren die zich evolutionair aanpassen aan de mens. Zo worden platvissen door overbevissing steeds kleiner, kleuren duiven door zware metalen in de stad steeds donkerder en komen spinnen tegenwoordig op kunstlicht af om insecten te vangen.

Slagtanden-gen blijft bewaard

Vrouwtjesolifanten zullen hun slagtanden niet voorgoed kwijt zijn, verwachten Ellers en Vos. Ellers: ‘In het stroperstijdperk was het handig om geen slagtanden te hebben. Maar nu de ivoorhandel afneemt, bevinden vrouwtjes zonder slagtanden zich weer in een minder gunstige selectiepositie: een deel van hun zonen gaat door de intolerantie voor de mutatie vroeg in de embryonale ontwikkeling dood.’

Dat is het mooie van het mechanisme, vindt Vos: ‘het slagtanden-gen blijft altijd bewaard. Als we er eindelijk in slagen om die beesten gewoon met rust laten, zullen de vrouwtjes op den duur waarschijnlijk ook weer vaker slagtanden hebben.’

Of een dergelijke selectie ook neushoorns van stroperij zal kunnen redden, valt te betwijfelen. ‘Soorten kunnen zich snel aanpassen, maar alleen als dieren binnen de populatie genetisch gezien genoeg van elkaar verschillen’, zegt Ellers. ‘Door stroperij en inperking van leefgebieden zijn de populaties nu zo klein, dat er weinig variatie overblijft.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden