Stroopwafelpieten zorgen er niet voor dat gekleurde mensen eerder worden aangenomen

Er wordt conservatieven vaak verweten dat ze zich te veel met het verleden bezig houden. Progressieven, daarentegen, zijn op de toekomst gericht. Een betere toekomst, die mogelijk wordt gemaakt door het verwezenlijken van vooruitstrevende idealen. Die maakbare rooskleurige toekomst, daar geloofden progressieven in het verleden ook in. Die toekomst, waar ooit zo veel van verwacht werd, vindt nu plaats, en we leven nu in een tijd waarin Zwarte Pieten bewapend moeten rondlopen en niemand er meer van opkijkt dat er aardig wat jongeren in onze samenleving zijn die bewondering hebben voor groepen die zich op grote schaal bezig houden met onthoofden.

Dat die oude progressieve idealen niet hebben geleid tot een meer harmonieuze en vredige samenleving - sterker nog, het falen van die vaak ondoordachte idealen is de oorzaak van de meest hardnekkige problemen - weerhoudt de hedendaagse progressieven niet om tóch te blijven geloven in een betere, maakbare toekomst. Zoals ze conservatieven een irreëel en nostalgisch beeld van het verleden verwijten, verlangen ze zelf naar een geïdealiseerde en irreële toekomst. Er is echter één uitzondering. Er is één groep progressieven die nog wél erg op het verleden is gericht: de anti-Zwarte Pietlobby.

De meest machtige man in de wereld heeft een donkere huidskleur. Het meest bekeken latenight-praatprogramma in Nederland wordt niet door een blanke man gepresenteerd. De rijkste selfmade-vrouw in de VS is zwart en wordt door Amerikanen (en door onder meer CNN, Time, Life magazine) niet alleen gezien als één van de meest invloedrijke vrouwen in Amerika maar in de hele wereld. Bovendien werd ze ook nog misbruikt, is ze opgevoed in armoede door een alleenstaande moeder, leed ze aan overgewicht en is ze vrouw. Er zijn genoeg voorbeelden van zwarte mensen die het allerhoogste hebben bereikt in landen met een slavernijverleden.

Desondanks blijft de anti-Zwarte Pietlobby erop hameren dat het belangrijk is gekleurde kinderen te attenderen op het feit dat ze afstammelingen zijn van slaven (wat lang niet altijd het geval is). De activisten blijven verkondigen dat de blanke meerderheid, in haar onwil om het sinterklaasfeest aan te passen, het slavernijverleden en dus zwarte mensen in het algemeen niet voldoende respecteert. En ze blijven prediken dat een zwart geschminkt folkloristisch figuur een onbewuste collectieve uiting is van onderdanigheid van zwarten ten opzichte van blanken.

Betekent het succes van de Oprah's, Obama's en Humberto's dat racisme niet bestaat? Nee, natuurlijk niet. Een jaar geleden kwam een jongen in Deventer er toevallig achter, doordat een medewerker van een elektronicafirma op de verkeerde knop van zijn mailprogramma had gedrukt, dat hij niet in aanmerking kwam voor een baan omdat hij een 'neger' was. Waarschijnlijk komen dit soort incidenten veel vaker voor, zonder opgemerkt te worden. Het echte racisme is onzichtbaar. Maar het zichtbare succes van Oprah, Obama en Humberto en vele anderen betekent dat racisme niet dermate 'geïnstitutionaliseerd' is dat gekleurde mensen niet erkend en beloond kunnen worden voor hun charisma, hun talenten en hun doorzettingsvermogen, zelfs in landen met een slavernijverleden. Juist die landen die hun slavernijverleden openlijk erkennen en betreuren bieden veel kansen voor minderheden.
De anti-Zwarte Pietlobby meent zich te verzetten tegen 'geïnstitutionaliseerd racisme', maar pleit eigenlijk voor een cultuur van 'geïnstitutionaliseerd slachtofferschap': een cultuur waarin de gekwetste gevoelens van een minderheid als belangrijker gelden dan de gevoelens van de meerderheid die erg gehecht is aan een vertrouwd, en in hun ogen onschuldig, jaarlijks ritueel. Bovendien betreft het hier ook slechts een deel van een minderheid, want zolang een significant deel van gekleurde mensen, zoals op Curaçao, geen aanstoot neemt aan Zwarte Piet kan er geen consensus bestaan dat het fenomeen überhaupt kwetsend of racistisch is en blijft het een subjectieve visie.

Het verzet tegen verandering van Zwarte Piet komt niet alleen door het intact willen houden van een traditie, maar ook door het vermoeden dat toegeven aan de druk tot aanpassingen alleen maar gaat leiden tot meer emotionele chantage: iedere minderheid hoeft straks alleen maar aan te komen met gekwetste gevoelens om vervolgens van alles te gaan afdwingen, ongeacht wat de meerderheid er van vindt, aangezien die zich toch niet op historisch slachtofferschap kan beroepen en haar stem daarom als minder geldig wordt gezien. Iedereen die weigert daarin mee te gaan zal vervolgens worden bestempeld als racist, seksist of islamofoob.

In een opiniestuk over Zwarte Piet vorig jaar in de Volkskrant vergeleek antropoloog Teun Voeten de beschuldiging van racisme met die van hekserij: het is heel makkelijk om iemand ervan te beschuldigen en heel moeilijk om te bewijzen dat je het niet bent. 'Racisme', 'seksisme' en 'islamofobie' roepen wordt dan de meest doeltreffende manier om je tegenstander te stigmatiseren, de mond te snoeren en je zin door te drammen.

Ondanks hun onprogressieve fixatie op het verleden heeft de anti-Zwarte Pietlobby wel het progressieve vertrouwen in een betere maakbare toekomst. Ze hebben de onnozele illusie dat door een stoet politiek correct chromatisch gediversifieerde en ludieke 'thema-Pieten' Nederland minder racistisch zal worden. Door stroopwafel-Pieten zullen gekleurde mensen niet eerder of vaker aangenomen worden. Ook wordt het slavernijverleden er niet minder gruwelijk door. De maatschappelijke positie van zwarte mensen zal niet beter worden door kinderen een zelfbeeld aan te praten dat gebaseerd is op het onrecht van het verleden in plaats van op de kansen van het heden en de toekomst. De verbeten aanval op Zwarte Piet, door de ergernis en de erosie van goodwill die deze teweegbrengt, is wel de meest ineffectieve manier om aandacht te trekken voor zowel het slavernijverleden als racisme.

Sophie Merle is sociaal wetenschapper en beeldend kunstenaar. Deze maand schreef zij speciaal voor de site van de Volkskrant vijf gastcolumns die iedere zondag werden gepubliceerd. Dit is haar laatste bijdrage.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden