Stroomstoten jagen tumor het lijf uit

De buikscans maakten het duidelijk: voor deze patiënte was er geen alternatief. De radioloog besloot haar, als eerste Nederlandse patiënt, te behandelen met het nanomes.

Afgelopen zomer werd bij de 48-jarige Nicky van Schadewijk opnieuw een tumor in haar lever ontdekt, en dit keer was die niet meer weg te krijgen. Vier jaar geleden was ze geopereerd aan dikke darmkanker en de uitzaaiingen in haar lever konden in de jaren daarna twee keer met succes worden weggehaald. Nu moest de chirurg die haar buik openmaakte die onverrichter zake weer sluiten: de tumor zat pal naast de splitsing van de poortader en de hoofdgalweg. Snijden zou te veel risico opleveren. Bestralen was de enige optie, haar prognose was onbekend.


Bij toeval kwam ze in contact met interventieradioloog Martijn Meijerink, die in het Amsterdamse VUmc het NanoKnife beproeft, een nieuwe, Amerikaanse techniek om lastige tumoren te verwijderen. Dit nanomes is de elektrische stoel voor kankercellen: twee lange, dunne naalden worden in de tumor geprikt en dan jaagt er zo'n lading stroom door de cellen dat het gezwel elektrisch ter dood wordt gebracht.


Meijerink bestudeerde de buikscans, begreep dat er voor deze patiënte geen alternatief was, en besloot haar als eerste Nederlandse patiënt met het nanomes te behandelen. Op een dinsdagmiddag in augustus kreeg de tumor in haar lever in ruim anderhalve minuut 90 pulsen van steeds een microseconde te verduren. Op de echo zag Meijerink al meteen dat het gezwel donker kleurde. Een dag na de ingreep was ze alweer thuis. Twee dagen later was ze weer aan het werk.


'Na drie zware buikoperaties met een langdurig herstel was deze ingreep perfect', zegt ze twee maanden later, terugblikkend. Vorige week kwam ze opnieuw naar het VUmc, voor controle. Haar bloed was in orde, de galwegen zijn niet aangetast.


In zijn werkkamer in het ziekenhuis toont radioloog Meijerink zich al net zo enthousiast als zijn patiënt, zij het met de wetenschappelijke handrem erop. Opereren zonder mes heeft de toekomst, zegt hij. Het aantal kankerpatiënten blijft stijgen en steeds vaker worden chirurgen geconfronteerd met tumoren die onbereikbaar zijn omdat ze zich in de buurt van grote bloedvaten, zenuwen of galwegen hebben genesteld.


De eerste voorzichtige onderzoeksresultaten, die dit jaar zijn gepubliceerd, laten zien dat het nanomes dan een goed alternatief is. Maar het aantal onderzochte patiënten is nog te gering en de groep is nog te kort gevolgd om het nieuws van de daken te schreeuwen, zegt Meijerink. Zo werden bij 28 Amerikaanse kankerpatiënten 65 levertumoren weggehaald, waarvan er na een half jaar slechts vier waren terug gekomen. Bij tien patiënten met niercelkanker was de tumor na drie maanden tot anderhalf jaar nog steeds weg.


Prijzige naalden

Volgens de Amerikaanse fabrikant van het nanomes zijn wereldwijd enkele honderden patiënten behandeld, bij wie ruim dertienhonderd tumoren zijn verwijderd. De komende jaren, zegt Meijerink, moet per orgaan en per tumorsoort het effect worden vastgesteld. Het VUmc gebruikt het nanomes daarom voorlopig alleen op experimentele basis. Twee onderzoeken zijn in voorbereiding: bij patiënten met naar de lever uitgezaaide darmkanker en met een tumor in de alvleesklier.


Duur is de stroommethode niet. Internationale berekeningen wijzen uit dat het om enkele duizenden euro's per behandeling gaat. Dat is een fractie van de kostbare kankermedicijnen die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld. De kosten zitten hem vooral in de prijzige naalden, die eenmalig gebruikt worden, en in de aanschaf van de generator.


Tot nu toe was warmte de meest gebruikte en effectiefste methode om zonder te snijden tumoren weg te krijgen. Al een paar jaar worden wereldwijd tumoren bestreden door ze te verhitten, waardoor het gezwel wordt gekookt en onschadelijk gemaakt.


Maar verhitting heeft twee nadelen, zegt Meijerink. Door de warmte wordt niet alleen de tumor vernietigd maar ook het omliggende weefsel. Daardoor is het niet voor alle plekken geschikt. En als het kookproces plaatsvindt in de buurt van een groot bloedvat, vormt het stromende bloed een soort koelapparaat: een deel van de aangevoerde warmte wordt dan afgevoerd, waardoor het effect iets minder is en tumorcellen kunnen overleven.


Gaatjes

Het nanomes kent die bezwaren niet, aldus Meijerink. De techniek is geschikt voor de meeste organen, denkt hij, behalve wellicht voor de hersenen. Vooral kleine tumoren kunnen ermee worden aangepakt. De naalden brengt hij in met behulp van een CT-scan, op maximaal twee centimeter afstand van elkaar. Door de elektrische stroomstootjes worden minuscule gaatjes in de celmembraan van de kankercellen geschoten, waardoor ze dood gaan en het lichaam ze opruimt. Het omringende weefsel heeft daar geen last van. Zenuwen die worden beschadigd, herstellen grotendeels binnen een paar weken.


Op zijn computer laat hij beelden zien van de ingreep. De naalden op de elektroden die door de buikwand naar binnen steken, laten het lichaam anderhalve minuut ritmisch schokken. De elektroden, legt Meijerink uit, zitten aan een generator die elektrische pulsen tot maximaal 3.000 volt kan opwekken. Op de achtergrond is op een monitor het hartritme te zien. De pulsen volgen dat ritme, ze worden steeds toegediend net nadat de geactiveerde hartspiercellen zijn samengetrokken en heel even niet prikkelbaar zijn. Zo worden hartritmestoornissen voorkomen. De speciaal voor de ingreep getrainde anesthesist moet bewerkstelligen dat de patiënt tijdens het afvuren van de pulsen helemaal stil ligt.


Microscoop

Nog deze maand begint in het VUmc het eerste deel van het wetenschappelijke onderzoek, bij tien patiënten met een uitgezaaide tumor in de lever die wél weg te snijden is. De buik wordt dan geopend, het gezwel met het nanomes behandeld en daarna alsnog door de chirurg weggehaald. Onder de microscoop wordt vervolgens onderzocht hoe de kankercellen het doen.


Er wordt een stof toegevoegd die onder invloed van enzymen in de mitochondriën, de energiefabrieken in de cel, een kleur krijgt. Als de kleur uitblijft, zijn de fabrieken kapot en heeft het nanomes zijn werk gedaan. Als de resultaten goed zijn, wordt in de toekomst mogelijk een vergelijkend onderzoek opgezet waarbij patiënten óf worden geopereerd óf met het nanomes worden behandeld. Dat is de gouden standaard om het effect van een nieuwe behandeling te toetsen.


Bij Nicky van Schadewijk was vorige week op de scan nog een minuscuul plekje in de lever zichtbaar. Of dat een onschuldige reactie is op de ingreep of toch een restje tumorweefsel, wordt pas over een paar maanden duidelijk. Desnoods kan de ingreep worden herhaald, zegt Meijerink. 'Dat is het mooie van deze techniek. Een chemokuur is zo giftig dat toediening moet worden beperkt, met bestralen zit je lijf na een poosje aan zijn taks, maar deze stroomstootjes kun je onbeperkt toedienen.'


Opereren zonder snijden


Om tumoren plaatselijk weg te halen zonder het mes te gebruiken, worden verschillende technieken toegepast.


Verhitten: de tumor wordt opgewarmd tot boven de 80 graden met behulp van radiofrequente energie, ultrageluidsgolven, laser of microgolven. Nadeel: ook de omgeving wordt warm, waardoor omringend weefsel beschadigd raakt. En het effect is niet optimaal door koeling van bloedvaten in de buurt.


Bevriezen: de tumor wordt bevroren tot enkele tientallen graden onder nul. Gevaar: wanden van bloedvaten in de buurt kunnen ook bevriezen, waardoor ze scheuren.


Chemische vernietiging: de tumor inspuiten met pure alcohol. Nadeel: de methode is minder effectief.


Stroomstoten: de tumor wordt geelektrocuteerd. Deze methode lijkt weefsel in de buurt niet of minder te beschadigen.


1.300 tumoren


Ruim 1.300 tumoren zijn er de afgelopen jaren met het nanomes verwijderd, bij kankerpatiënten over de hele wereld. Daaronder 800 gezwellen in de lever, 80 in de alvleesklier en de overige 400 in verschillende organen, vooral in nieren, prostaat en longen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden