REPORTAGE

Stroomlijnen langs de Waal, met een botte bijl

Langs de Waal is het waardevolle ooibos teruggekeerd, als gevolg van toenemende aandacht voor de ruimtelijke kwaliteit rond de rivier. De klok wordt weer teruggedraaid. Misschien wel te ver.

De Crobsche Waard bij Haaften; op de achtergrond de Waal.Beeld Guus Dubbelman

De zon strooit zijn stralen als confetti door het bladerdak als natuurbeheerder Bart Beekers zich een weg baant door het struikgewas van de Crobsche Waard. Wilgenbosjes en zwarte elzen staan rond verstilde watertjes, omzoomd door gele lis en watermunt. Een reiger vliegt op, een vogeltje piept. 'Een ijsvogeltje..'

Bij een slordige hoop takken op een schiereilandje Beekers even. 'Dit is een beverburcht.' Hij inspecteert een van de ingangen. Die lijkt verlaten. 'Maar dat zegt niks, want beverburchten hebben altijd meer ingangen.' Dat er nog kort geleden een bever is geweest, bewijzen aangeknaagde takken en boomstammen die her en der liggen.

Rond voormalige kleiputten in de uiterwaarden van de Waal bij Haaften is een groen paradijsje ontsproten. Zomaar eigenlijk, zegt Beekers die werkt voor stichting Ark, een natuurontwikkelingsorganisatie. Dat is uniek. 'Onder natuurbeheerders is lang getwijfeld of ooibossen ooit nog zouden terugkomen in Nederland. En hier is het.' Aalscholvers voelen zich hier thuis, ooievaars nestelen er, de bever bouwt er zijn burcht.

Maar Rijkswaterstaat zet de bijl erin. De bomen en struiken in de Crobsche Waard hinderen de doorstroming van de rivier. Dat leidt tot hogere waterstanden en daarom moeten ze weg.

Stroomlijn heet het programma dat tot doel heeft de loop van de grote rivieren te bevorderen. Overal langs de grote rivieren wordt dit najaar gesnoeid, gemaaid en gekapt. Ook de Crobsche Waard moet eraan geloven. Dit moet allemaal plat, wijst Beekers. 'Het gaat met de botte bijl.'

Tegenvaller

Stichting Ark en de Gelderse Natuur- en Milieufederatie verzetten zich daartegen. Zij hebben bij de Raad van State een zaak aangespannen om de plannen tegen te houden. Die dient in september. Een poging om de werkzaamheden voorlopig stil te leggen liep spaak. De Raad van State oordeelde vrijdag dat Rijkswaterstaat mag doorgaan.

Dat is een tegenvaller, zegt Alex de Meijer van de Milieufederatie. Volgens hem worden waardevolle ooibossen omgehakt om luttele centimeters waterstand te winnen. Dat is een breuk met het beleid om de natuur langs de grote rivieren vrij spel te geven.

Jarenlang voerde Nederland de strijd tegen het water door de dijken te verhogen. Eind vorige eeuw brak het besef door dat dat niet eindeloos kon doorgaan. In plaats daarvan kwam Ruimte voor Rivier, een 2,3 miljard euro kostend programma dat deed wat zijn naam beloofde: uiterwaarden werden uitgediept, dijken teruggelegd, nevengeulen gegraven.

Beeld Guus Dubbelman

Nieuw was dat ook aan de 'ruimtelijke kwaliteit' werd gedacht. Waar mogelijk kreeg de natuur de kans zich te ontwikkelen. Maar nu dat proces goed op gang is gekomen, gaat de rem er weer op, zegt De Meijer. Wat in de toekomst overal wel en niet mag groeien, wordt vastgelegd in een 'Vegetatielegger'. 'Daarmee haal je alle dynamiek eruit. De klok wordt teruggedraaid.'

Je zag het aankomen, zegt Sjef Jansen, als ecoloog verbonden aan het Kwaliteitsteam van Ruimte voor de Rivier. 'Wij hebben vanaf dag één gewaarschuwd dat je de opdracht ruim moest nemen. Juist om te voorkomen dat je later weer moet ingrijpen.'

Jansen had liever gezien dat er meer structurele maatregelen waren genomen zoals obstakels opruimen, dijken terugleggen en diepere afgravingen. 'Dan hoef je later niet met een nagelschaartje in de uiterwaarden te gaan knippen.'

Beeld Guus Dubbelman

Achterstallig onderhoud

Hij signaleert een terugvallen op oude reflexen bij het rivierbeheer. Het Deltaprogramma - de opvolger van Ruimte voor de Rivieren - verlegt de nadruk weer naar veiligheid en dijkverhogingen. 'Dat is jammer. Je kunt met de rivier beter judoën dan boksen. Dijken verhogen is boksen.'

Maar volgens Rick Kuggeleijn, rivierdeskundige bij Rijkswaterstaat, is er sprake van niets meer en niets minder dan de uitvoering van achterstallig onderhoud. De afgelopen jaren lag de nadruk op nieuwe projecten. Daarbij is het onderhoud verwaarloosd.

'Er is vijftien jaar lang geen onderhoud gepleegd. Met als gevolg dat de rivieren dichtgroeien.' Vergelijk het met een weg, zegt Kuggeleijn: 'Die moet je ook onderhouden. Met de rivier is het net zo.'

Dat Rijkswaterstaat met de botte bijl te keer gaat, bestrijdt hij. Nederland heeft 60 duizend hectare uiterwaarden; slechts in duizend hectare wordt nu gekapt. 'Alles wat er buiten het stroomgebied aan natuur is bij gekomen, laten we ongemoeid.' Zeldzame planten- en diersoorten zoals de bever worden ontzien - ook die in de Crobsche Waard.

Waar bezwaren waren is met terreinbeheerders naar oplossingen gezocht. Maar het verzet valt mee, benadrukt Kuggeleijn. In totaal wordt langs zeshonderd kilometer rivieroever gekapt en gesnoeid. Toch zijn er maar een stuk of zestig klachten binnengekomen.

Beeld Guus Dubbelman

Kort voor het zomerreces nam de Tweede Kamer een motie aan om de uiterwaarden bij Varik-Heesselt en Kampen te ontzien. Daar wordt nu naar andere oplossingen gezocht. Maar verder gaat het werk overal door. De uitspraak van de Raad van State was een opsteker. 'Wij zien de bodemprocedure in september met vertrouwen tegemoet.'

In de Crobsche Waard beginnen de werkzaamheden eind augustus. Het is zuur, zegt Beekers. Door natuurbeschermers is de terugkeer van het ooibos allerwege bejubeld. Nu gaat het weer tegen de vlakte. Hij wijst om zich heen. 'Om dit op te offeren voor een paar centimeter lager waterpeil. Dat is een maatschappelijke discussie waard.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden