Ströbeck

Voor twee jongedames (12) van de dr Emanuel Lasker Schule in Ströbeck is Grünfeld-Indisch of aangenomen Dame-gambiet geen geheimtaal. Het jeugdige duo begrijpt als eerste de voor een volwassen leek ondoorgrondelijke stellingen, die de schaakleraar op het klassebord heeft getekend....

WILLEM BEUSEKAMP

Ströbeck ligt in de nieuwe Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, ten zuidwesten van de hoofdstad Maagdenburg, aan de voet van het Harzgebergte. Voor een korte karakterschets kan ik volstaan met een notitie van de Amerikaanse National Geographic uit 1931. Op zoek naar de 'Home of Chess' had het blad twee verslaggevers naar Duitsland gestuurd, die zich te Ströbeck 'in de sprookjeswereld van de gebroeders Grimm' waanden. Hun indruk was trefzeker en nog steeds adequaat.

Ströbeck is wereldberoemd. Al een eeuw voor het Amerikaanse bezoek had het Britse Penny-Magazine - uitgegeven door de 'Society for the Diffusion of Useful Knowledge' - een uitvoerig bericht gewijd aan de merkwaardige geschiedenis van het dorp, waar al honderden jaren lang op de muur van vrijwel elk huis een schaakstuk of zelfs een compleet schaakbord is geschilderd. Midden in het dorp wappert op de Schachturm een vlag in de vorm van een schaakbord.

In deze toren begon zo'n duizend jaar geleden, namelijk in het jaar 1011, het Ströbecker schaakverhaal.

De bisschop van het nabijgelegen Halberstadt nam in dat jaar een opstandige graaf in gijzeling en sloot hem op in de kerktoren van Ströbeck. In plaats van het geëiste losgeld te betalen - goud en landerijen - wierp de graaf zich op het snijden van schaakfiguren uit hout. En passant leerde hij zijn bewaking, eenvoudige kinkels uit de buurt, de regels van het schaakspel. Een variant, te lezen in het lokale schaakmuseum, vertelt over een andere bisschop, die pas in het jaar 1068 Ströbecks eerste schaakleraar in de toren opsloot.

Feit is dat de burgers van Ströbeck al in de elfde eeuw konden schaken, een spel dat elders in Duitsland en Europa tot dan toe hoofdzakelijk door edelen en kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders werd beheerst. In de vijftiende eeuw had Ströbeck zijn eerste schaakschool, die pas veel later naar Duitslands bekendste schaker werd vernoemd, Emanuel Lasker, de grootmeester die in 1921 zijn wereldtitel verloor aan Capablanca. Verjaagd door de nazi's overleed Lasker in 1941 in New York. Uitgerekend in dat jaar ontdekten de nationaal-socialisten Ströbeck en maakten zij er een tien minuten durende bioscoopfilm.

Niet alleen gedurende het nazi-bewind, maar zelfs tijdens de voor Duitsland meest rampzalige periode, de Dertigjarige Oorlog, bleef Ströbeck op de been dank zij het schaakspel. Bezoekers werden op vakkundige wijze uitgekleed indien zij zich inlieten met een spelletje tegen een lokaal bestuurder. Eén keer ging het mis, zoals ene Hirsch Silberschmidt 170 jaar geleden beschreef. Silberschmidt nam de uitdaging aan en speelde om een hoge inzet tegen de burgemeester. Ströbecks eerste burger bleek zich te hebben verkeken op de sluwe gast, die hem in twee partijen mat zette.

Silberschmidt: 'Zwart, negende zet. Hij heeft mijn zet te laat berekend. Nu ziet ie dat als hij niet vrijwillig zijn toren en paard offert tegen mijn loper, hij door 2g-3g z'n dame verliest.' Silberschmidt won en verlangde een certificaat, waarin de burgemeester zijn nederlaag erkende en tevens beloofde nooit meer om geld te zullen spelen: 'Het schaakspel is van zichzelf al rijk genoeg.' Silber

schmidt schonk niettemin een flink bedrag voor onderhoud van de schaakschool.

De huidige burgemeester heet Rudi Krosch, vertegenwoordiger van de SP, de Schaakpartij. Krosch versloeg tijdens de gemeenteraadsverkiezingen begin 1993 met een overweldigende meerderheid van 40 procent de concurrentie van CDU, SPD en Groenen. Zelfs de post-communisten van de PDS - doorgaans in de Oostduitse provincies oppermachtig - konden niet op tegen de inspanningen van Krosch om eindelijk van de Duitse vereniging te profiteren en van Ströbeck (1200 inwoners) een internationale trekpleister te maken.

Want weliswaar nam Ströbeck ook in de DDR een bijzondere positie in - de leden van de jeugdorganisatie FDJ mochten op hun blauwe hemd een schaakfiguurtje naaien; het plaatselijke landbouwcollectief mocht zich LPG Schach noemen; de schaakschool kreeg subsidie - echt tot bloei wil het dorp niet komen. Dat komt, hoe kan het anders, door de geïmporteerde en wurgende Westduitse bureaucratie, die wel wat beters weet dan DDR-folklore te subsidiëren.

In Gasthaus Zum Schachspiel op het marktplein, Platz zum Schachspiel, neem ik het als een schaakbord ontworpen menu door en hoor hoe burgemeester Krosch een jaarlijks terugkerend levend schaakspel in het leven heeft geroepen, elk jaar in mei. Verkleed als pion, loper of toren laten burgers van Ströbeck zich op het marktplein van het ene naar het andere veld schuiven.

Nog veel belangrijker zijn de succesvolle missies van Krosch naar Maagdenburg, alwaar hij erin slaagde het schrappen van de subsidie voor de schaakschool ongedaan te maken. Het schaakspel blijft daardoor onveranderd een verplicht vak, zes uur in de week. De SP, de Schaakpartij, bewijst bovendien dat het spel ook meisjes na hun puberteit kan blijven boeien: voorzitter, penningmeester en pr-manager van de SP zijn 'stuk voor stuk' van het vrouwelijk geslacht.

De reiscolumns van Willem Beusekamp verschijnen om de veertien dagen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden