STRIPVERHALEN MET EEN HANDICAP

Amerika gaat proberen via stripverhalen de Arabische jeugd te bereiken. Een uitdaging voor de makers, want eigenlijk mag de Profeet niet worden afgebeeld....

Door Joost Pollmann

Stripmakers in de islamitische wereld voeren een ongelijke strijd. Het is verboden om iemand naast of boven Allah te aanbidden. Wie dat toch doet, begaat shirk, een doodzonde. Om gelovigen niet tot afgoderij te verleiden, mogen concrete zaken uit de schepping (mensen, dieren, planten) niet worden afgebeeld. Arabesken zijn wel toegestaan, want die zijn kalligrafisch en verwijzen naar de koran. De islamitische kunst heeft er zelf wat op gevonden en geeft die wereld weer als tekst.

Strips en islam vormen een moeizame combinatie. Visuele taboes zijn voor een tekenaar tamelijk rampzalig, maar het geloof maakt creatief. Nur Wahidin tekende voor de Indonesische reeks Seri Komik Islam het stripboek Hi j r a h over Mohammed en zijn heldendaden in Mekka. Uiteraard mag de Profeet niet worden afgebeeld en dus is hij consequent weergegeven als een stippellijn die de contour van een kaftan volgt. Deze Onzichtbare Man kan praten, want de tekstballonnen wijzen in zijn richting. Geabstraheerd loopt hij door de woestijn, omringd door even stoere als concrete mannen met baarden, zwaarden en tulbanden.

Andere godsdiensten hebben met stripverhalen minder moeite. In het moderne christendom is het beeld vrij. Afgelopen jaar werkte de Colombiaanse tekenaar Rodolfo Leon aan een strip In c r e d i b l e Po p e m a n , waarin Paus Johannes Paulus II in een rode superheldentricot het kwaad te lijf gaat. Maria werd vroeger afgebeeld als drakendoder, met een elegante voet op de nek van de draak. Men vond dat een stichtelijk plaatje.

Daartegenover staat het 'aniconisme' van de islamitische wereld, die 'beeldloos' is. Het merendeel van de islamitische beeldcultuur, voorzover die bestaat, is religieus geïnspireerd, maar er zijn ook wereldlijke strips. Het Tunesische blad Ar fa r bevat verhaaltjes over sprookjesfiguren en luie jongens en is enigszins te vergelijken met de Sjors in Nederland, maar dan wel uit de jaren vijftig, zowel wat betreft drukkwaliteit als braafheid. Heel wat eigentijdser zijn de Franstalige albums (gesubsidieerd door het Institut du Monde Arabe) van de Algerijnse tekenaars Farid Boudjellal en Slim, die de lezers een kijkje gunnen in het allochtone bestaan. Naar aanleiding van Slims laatste boek Walou à l'Horizon, waarin de hoofdpersonen Bouzid en Zina naar hun geboorteland terugkeren, schreef ster-tekenaar Wolinski: 'Als je iets leuks en interessants wilt lezen, neem dan de avonturen van Bouzid, dan snap je precies wat er in Algerije gebeurt.'

De Franstaligheid van de vroegere koloniën leidt ertoe dat tekenaars uit de Maghreb relatief snel aansluiting vinden bij de Franse (strip)cultuur, maar maakt het ook makkelijk voor Parijse intellectuelen om met Noordafrikanen samen te werken. Zowel Amok als L'Association, collectieven van striptekenaars die vooral voor een hoogopgeleid publiek werken, hebben albums geproduceerd waarvan je in onze weinig geïntegreerde kunstwereld alleen maar kunt dromen. Nous sommes les Maures is een uitgave van Amok waarin de Moorse banden tussen Europa en Afrika worden onderzocht. Segui en Cava maakten hiervoor een verhaal over de hopeloze pogingen van Marokkaanse werkzoekenden om de Straat van Gibraltar over te steken. Een schattig getekend gruwelverhaal. En L'Association stuurde vijf van zijn tekenaars naar Egypte om beeldverslagen van het land te maken waarin het nou eens niet ging over piramides.

Verreweg de rijkste stripcultuur in de islamitische wereld is die in Turkije. Er verschijnen meerdere tijdschriften in undergroundstijl (Lombak, Kemik, Ma n y a k ), er bestaat een Turkse editie van Ma d en er is de onvermijdelijke Disneyeend: Donald Amca. Van het satirische blad Girgir werden nog niet zo lang geleden honderdduizenden exemplaren per week verkocht. Oguz Aral, vorig jaar in Bodrum overleden, was de grote man achter dat lichtgele blad. Lichtgeel is een codekleur en duidt op humor. Aral werd de peetvader van de Turkse strip genoemd en heeft veel tekenaars opgeleid en geïnspireerd. Een van zijn leerlingen is Yakup Karahan, die in Amsterdam woont en in 2003 een eigen tijdschrift startte, Vr e e m d geheten. Het stond vol met 'harde integratiegrappen', maar bij gebrek aan fondsen moest Karahan de uitgave na enkele nummers alweer stopzetten. Jammer, want hij was er zowaar in geslaagd Turkse en Nederlandse tekenaars samen te brengen.

Wat in Turkse satirische strips opvalt, is de afwezigheid van moppen over het geloof. Politici worden naar hartelust bespot en zijn blijkbaar niet kleinzerig, maar de geestelijkheid blijft consequent buiten beeld. Ook humoristen houden kerk en staat strikt ges ch e i d e n .

Er bestaan weinig strips die door en voor moslims worden gemaakt, maar er zijn wel veel westerse strips over moslims. Van Ali Baba van Piet Broos tot Raketten voor Is l a m a b a d van Bartoll. De meest verwarrende is Mohammed's Believe It or Else! van Abdullah Aziz, die in het echt waarschijnlijk John White heet. Om de lezer nog meer zand in de ogen te strooien noemt de uitgever zich Crescent Moon Publishers. Met de wassende maan van de islam heeft dat echter weinig te maken, want de strip is er louter op gericht de koran en de hadith belachelijk te maken.

'Kijk niet naar boven als je bidt, want anders worden je ogen uit je hoofd gerukt.' Twee plaatjes brengen het plastisch in beeld: Oops! Zo gaat het 24 bladzijden door, in full colour. Mohammed wordt afgeschilderd als epilepticus, veelvraat, vergeetachtige, vrouwenverslinder en wat al niet. Zoals Amerikaanse militairen in de Abu Graib-gevangenis doelgericht op zoek gingen naar de seksuele gevoeligheden van de islamitische vijand, zo worden in deze strip meer taboes met voeten getreden. Crescent Moon Publishers is dan ook niet gevestigd in Riyad, maar in Las Vegas.

De Amerikaanse regering heeft onlangs een advertentie geplaatst op dewebsite van Federal Business Opportunities waarin gezocht wordt naar een partij die een nieuwe stripserie wil realiseren. Het doel daarvan is de jeugd in het Midden-Oosten te bereiken. Een strip voor de Arabische jeugd, gevuld met westerse rolmodellen, die ontwikkeld moet worden in samenwerking met de 4th Psychological Operations Group van Fort Bragg in North Carolina.

De 'psy-ops', zoals ze worden genoemd, zijn gespecialiseerd in marketingtechnieken en gewapend met radiozenders, luidsprekers en pamfletten. Hun strijdkreet luidt Verbum Vincet (het woord overwint), maar dat klopt natuurlijk niet. Een propagandastrip wordt juist gemaakt, omdat het beeld overwint. Psychologische oorlogvoering is gebaat bij snel communicerende statements. Een ster op je revers, dat is een beeld .

Ps y -o p s heeft de afgelopen jaren in Irak en Afghanistan pamfletten en cartoons gedropt en pro-Amerikaanse boodschappen via radio en tv uitgezonden. Het is de vraag of die boodschappen nog op tijd zijn, want de Washington Post constateerde al in 2002, in het artikel ABC van de Jihad, dat nota bene Amerikaanse tekstboeken hebben geleid tot een aanwas van moslims. 'In de nadagen van de Koude Oorlog besteedden de Verenigde Staten miljoenen dollars om Afghaanse schoolkinderen te voorzien van boeken met gewelddadige afbeeldingen en militante islamitische teksten, in een poging de Russische bezetting te ondermijnen.

De instructieboekjes, met pleidooien voor de jihad en tekeningen van geweren, kogels, soldaten en mijnen, is men in Afghanistan altijd blijven gebruiken. Zelfs de Taliban deed dat, al krasten ze, in overeenstemming met hun fundamentalistische geloof, de gezichten weg .'

Maar gelukkig voor de jeugd in het Midden-Oosten bestaan er ook in hun eigen samenleving plannen om strips te produceren. AK Comics uit Caïro streeft ernaar om de primeur van de allereerste Arabische superhelden binnen te slepen. Het gaat om: Zein aka de Laatste Farao, Rakan, een behaarde krijger uit Mesopotamië, de Levantijnse wetenschapper Ja l i l a en Ay a , een Noordafrikaanse schone die op haar motor rondscheurt om het kwaad te bestrijden. Doel van deze strip is, volgens AK Comics, 'het scheppen van Arabische rolmodellen die voor jonge generaties een bron van inspiratie kunnen zijn.'

Ook de Saoedische uitgever Qkids gaat islamitische strips produceren, maar dan in het Engels. Ze zijn bedoeld voor kinderen in de Golfstaten, het Verenigd Koninkrijk en Australië en zullen naar de vorm en inhoud afwijken van andere tijdschriften, aldus hoofdredacteur Fahd Al-Hajji.

De moraal van de strips is dat misdaad niet loont en zelfs de puzzels zullen een ethisch karakter hebben. 'Vanuit Riyad zijn we met dit project begonnen om de jeugd te voorzien van lichtvoetige lectuur. Moslimkinderen lezen te weinig en zitten te veel aan de televisie geplakt.'

Het is ook overal hetzelfde.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden