Strijdregels uit de VS

Van je buren kun je leren, in goede en slechte zin...

Theo Koelichiel Kruijt

Bij de bestrijding van terrorisme zetten Amerikaanse ideede toon: Nederland volgt, samen met de Europese Unie, maar niet in alle opzichten en niet altijd van harte. Samir A. zit nu al een paar maanden vast op Rottumeroog. Van internet had hij plattegronden gehaald van Schiphol, de Tweede Kamer en de kerncentrale Borssele. Verkenningen voor aanslagen, oordeelden de autoriteiten, en dat was genoeg om hem op de zandplaat te interneren. Een advocaat heeft de 17-jarige niet. Samir wordt incommunicado gehouden.

Dit is fictie, maar niet in de Verenigde Staten. Al meer dan twee jaar zijn een kleine zeshonderd mensen gedetineerd op de Amerikaanse legerbasis Guantmo Bay in Cuba. Ze zouden banden hebben met Al Qa'ida en het verdreven Taliban-regime in Afghanistan. Deze en andere vermeende terroristen zijn buiten het Amerikaanse strafrecht geplaatst.

De Nederlandse regering heeft deze gang van zaken nooit willen veroordelen. Minister Bot van Buitenlandse Zaken stelde nog in juni dat de detentie in orde is volgens de Geneefse Conventies, omdat het Rode Kruis toegang krijgt. Maar het kabinet stelt wel dat Nederlandse vredestroepen geen verdachten aan de Amerikanen mogen overdragen. De bemanning van een fregat dat onderweg is naar Arabische wateren om de VS te assisteren in de strijd tegen terrorisme, mag zelfs geen arrestaties verrichten: vanwege de doodstraf in de VS vanwege 'Guantmo Bay'.

Dat er een kloof gaapt tussen de Nederlandse en Amerikaanse opvattingen over de rechten van terreurverdachten blijkt misschien nog wel het meest uit een recente opmerking van minister Donner van Justitie. Hoewel hij zich niet aan een uitspraak over de omstreden detentie wil wagen, acht hij het buiten het strafrecht plaatsen van verdachten wel 'levensgevaarlijk'. Dan krijg je overheidsdiensten 'die zelf gaan uitmaken wanneer ze zich wel en niet aan de wet houden', zei hij in de Volkskrant.

Maar hoe zit het met de rest van de maatregelen die na 11 september 2001 zijn genomen? Volgt Den Haag verder trouw wat er in Washington allemaal wordt bekokstoofd?

Dat de Amerikanen invloed op het beleid uitoefenen, staat wel vast. Meteen na de aanvallen op de Twin Towers en het Pentagon komt er in allerlei gremia overleg tot stand tussen Amerikaanse ministers en die van de EU-lidstaten. 'Voor de Nederlandse regering is van belang dat op dit moment volledige steun wordt geboden aan de Amerikaanse regering en bevolking', schrijft het kabinet Paars II in zijn eerste brief over de aanslagen aan de Tweede Kamer. Tal van afspraken worden gemaakt, onder meer over betere samenwerking tussen veiligheidsen inlichtingendiensten.

De aanslagen leiden in de VS tot het razendsnel opstellen van een keur aan antiterreurmaatregelen, de Patriot Act. Deze wet cret het nieuwe misdrijf 'aanval op massatransportsystemen', verhoogt straffen, verruimt opsporingsbevoegdheden, enzovoorts. Ook in Nederland wordt spoedberaad gehouden over de te nemen maatregelen. Daarbij wordt evenwel nauwelijks gekeken naar de Amerikaanse initiatieven, zegt iemand die nauw bij dat overleg was betrokken. 'Elke minister vroeg gewoon aan zijn diensten wat er nog kon worden verbeterd aan de terreurbestrijding. Dat is een lijst geworden.'

Binnen een maand na de aanslagen stuurt het kabinet-Kok 46 actiepunten naar de Kamer: van meer recherchecapaciteit, financieel toezicht en persoonsbeveiliging tot betere bescherming van de luchtvaart en 'vitale' infrastructuur. Het pakket kost negentig miljoen euro extra per jaar.

Later neemt het kabinet toch enkele ideevan de VS over, zoals de (omstreden) kleurencodes als waarschuwing voor terreurdaden, en de skymarshals, gewapende agenten in vliegtuigen die kapingen moeten voorkomen.

Andere maatregelen dringen vanuit Washington via Brussel door tot de Nederlandse regelgeving. De VS eisen dat Europese luchtvaartmaatschappijen passagiersgegevens afstaan, varind van creditcardnummers tot voorkeur voor maaltijden (wie kosher eet, is doorgaans geen islamitische terrorist). 'De VS dreigden met het intrekken van landingsrechten. Pure chantage', aldus Edwin Smulders, terrorisme-onderzoeker van het instituut Clingendael.

Een door Washington opgestelde lijst met verdachte organisaties wordt goeddeels door de EU-lidstaten overgenomen. Daardoor kunnen onder meer bankrekeningen worden geblokkeerd. De Wet Terroristische Misdrijven die het parlement in de zomer van 2004 aanvaardt, is ook al van Brusselse signatuur. De wet introduceert het begrip 'terroristisch oogmerk'. Als daarvan sprake is, kan bij tal van delicten een hogere maximumstraf worden opgelegd. Ook wordt rekrutering voor de jihad (heilige oorlog) strafbaar, alsmede samenspanning tot het begaan van terroristische misdrijven. Vooral op dit laatste voorstel is kritiek, omdat alleen al het denken aan een aanslag verboden wordt.

Hoewel het actieplan van Paars II en de door Brussel ingegeven wetgeving omvangrijk zijn, is het de regering niet genoeg. Minister Donner wil de opsporing en veroordeling van terreurverdachten vergemakkelijken. Zo mogen opsporingsmiddelen eerder tegen vermeende terroristen worden ingezet en moeten zij langer in voorarrest kunnen blijven, zelfs als de verdenking miniem is. Ook ligt er een voorstel dat informatie van de Algemene Inlichtingen-en Veiligheidsdienst (AIVD) als bewijs mag worden gebruikt in strafzaken. Hoe die informatie is vergaard, wordt evenwel aan de verdachte onthouden. 'Met dit soort discutabele maatregelen loopt Nederland voorop in Europa', zegt Kathalijne Buitenweg (GroenLinks), lid van het Europese Parlement.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden