Strijden voor een eigen land

De Schotten beslissen binnenkort of ze na 307 jaar een einde maken aan de Unie met Engeland. Ze zijn de voorlopers in een sentiment dat ook elders in Europa leeft.

'De Edele Heer pleit voor de Unie, wat betekent zo'n Unie? Als de kleine zich verenigt met de grotere, wat gebeurt er dan? De grotere absorbeert en overspoelt de kleinere, zo is het en zo zal het altijd zijn.' Deze woorden klonken in 1703 tijdens een debat in het Schotse parlement. Ze kwamen uit de mond van de Schotse schrijver, bibliofiel en politicus Andrew Fletcher of Saltoun die hartstochtelijk streed tegen de Unie met Engeland.

Zijn tronie is te zien in de nationale portrettengalerij van Edinburgh. In de begeleidende tekst bij deze patriot - die ooit als politiek vluchteling in Nederland woonde - staat iets opmerkelijks: 'Fletcher stelde een nieuwe politieke orde voor van middelgrote staten. Schotland en Engeland zouden binnen dit kader hun eigen parlementen behouden en een confederatieve Britse unie vormen binnen een groter Europees lichaam.' Dit is zowaar het Europa van de regio's dat eeuwen later door Freddy Heineken zou worden bepleit.

De geest van Fletcher is alom aanwezig in Schotland, waar de inwoners op 18 september in een volksraadpleging mogen uitmaken of ze na 307 jaar een einde willen maken aan de Unie met Engeland. Volgens het clichébeeld zijn nationalisten rechts en naar binnen gekeerd, maar de Scottish National Party (SNP) voldoet niet aan dat Blut-und-Boden-beeld. Ze is socialistisch, eurogezind en een tikkeltje intellectueel. Hiermee staat de partij haaks op de UKIP, de Britse partij die zich wil afscheiden van de Europese Unie, terugverlangt naar de jaren vijftig en rechts-libertair is.

'De strijd voor onafhankelijkheid wordt helaas vaak geassocieerd met het machonalisme van Sean Connery', zegt Vonny Moyes, 'maar het spreekt ook tot de verbeelding bij alternatieve jongeren.' Om dat te illustreren heeft de 30-jarige fotografe en theatercriticus het Forest Cafe in de studentenwijk van Edinburgh uitgekozen als ontmoetingsplek. Jongeren met felgekleurde haren spelen er scrabble, aan de muur hangt tussen de filmposters een bordje met de tekst 'JK Rowling is barred from here' en in een hoekje nipt een student aan de muntthee terwijl hij zich door een boek van Derrida ploegt.

Twee uur lang spreekt Moyes over haar afkeer van het rechtse politieke klimaat in Westminster, over de braindrain richting de Britse hoofdstad en over haar activiteiten voor het National Collective, een groeiend gezelschap Schotse kunstenaars dat pleit voor een zelfstandig Schotland. 'Dat streven is niet nationalistisch, maar eerder avant-gardistisch. Het heeft niets te maken met etniciteit, maar met een cultuurverschil en met de overtuiging dat een klein land beter te besturen is. Mijn vrienden in Wales en Noord-Engeland zijn jaloers op ons. 'Alsjeblieft, neem ons mee', smeken ze.'

undefined

Kiezersonderzoek

Onafhankelijkheidsstrijders als Moyes lijken de wind mee te hebben. Een recent kiezersonderzoek wees uit dat, na weglating van de weetniets, 54 procent voor en 46 procent tegen de unie is, het kleinste gat sinds de peilingen begonnen. Onder de twijfelaars neigt een meerderheid naar een ja-stem, dit ondanks de massale roep om de Unie in stand te houden, van David Bowie tot David Cameron, van Alex Ferguson tot Barack Obama, van J.K. Rowling tot paus Franciscus, van Nigel Farage tot Billy Connolly, van de Chinese premier tot Amerikaanse kredietbeoordelaars.

Het is zo ongeveer het enige onderwerp dat politici in Westminster verbroedert, maar hoe meer de Schotten te horen krijgen dat ze niet op eigen benen kunnen staan, des te groter lijkt de behoefte het tegendeel te bewijzen. Rationeel-economische argumenten doen het slecht. 'De unionisten hebben de beste argumenten, de nationalisten de beste tonen', schreef de Schotse hoofdredacteur Fraser Nelson van het conservatieve weekblad The Spectator. Hij deed dat na een bezoek aan een verkiezingsbijeenkomst van de nationalisten in Elgin, een avond vol poëzie en alternatieve muziek.

Het viel Nelson, een devote unionist, op dat het niets weg had van een traditionele politieke bijeenkomst, dat niemand openlijk voor 'yes' pleitte, dat er geen prekende politici waren. Elgin was een halte van een rondreis door muzikanten en kunstenaars uit het yes-kamp, iets dat buiten de SNP om is georganiseerd 'De organisatoren wilden slechts een vraag stellen: als we een eigen land hebben, hoe zou dat er dan uitzien?' Het doet denken aan partijbijeenkomsten van het even socialistische Sinn Fein in Ierland, waar de akoestische gitaar en dichtregels van Seamus Heaney voorhanden zijn.

De voorstanders strijden voor zelfbeschikking, maar hechten waarde aan een 'sociale unie' met Engeland. Er komt wat hen betreft geen moderne versie van de Muur van Hadrianus. Wanneer aanstaande maandag wordt herdacht dat het 700 jaar geleden is dat koning Edward na een verloren slag bij Bannockburn terug naar Engeland werd gestuurd, gebeurt dat in de vooruitblikkende geest van deze regels uit The Flower of Scotland, het officieuze volkslied: Those days are passed now / And in the past they must remain / But we can still rise now / And be the nation again.

Dat laatste is in ieder geval de overtuiging van Robert Crawford. In Bannockburns: Scottish independence and literary imagination beschrijft deze dichter hoe de droom van een eigen land altijd aanwezig is geweest in de Schotse literatuur. De intellectuele wortels van de SNP liggen, zo vertelt hij, in St. Andrew's, waar James Huntingdon Whyte, een rijke Amerikaan, in de jaren dertig het blad The Modern Scot oprichtte. 'Hij was de spil van de Schotse Renaissance Beweging, wier leden weinig op hadden met het nationalisme van de Little Scotlander. Ze zagen een pluralistische staat voor zich.'

Dat ideeëngoed kon veertig jaar later op belangstelling rekenen van een jonge student die was opgegroeid in een sociale huurwoning te Linlithgow en zich op St Andrew's, Schotlands oudste universiteit, omringd zag door Engelse kostschooljongens. 'Salmond was een vreemde eend in de bijt', zegt Crawford, 'maar het was een goede leerschool. Hij leerde hier debatteren en pleitte voor een amodieuze zaak als alternatieve energie. Bovenal raakte hij in de ban van de Schotse onafhankelijksdroom, in de vorm van een soort internationaal getint nationalisme.'

undefined

Twee ontwikkelingen

Tegen de stroom in zwemmen zou Salmond ook doen als politicus. Terwijl de ene na de andere Schotse politicus naar Londen trok om het Verenigd Koninkrijk te besturen, meestal namens Labour, keerde Salmond juist van Londen terug naar Edinburgh, waar hij het rijk alleen kreeg. 'Anders dan de politici in Londen heeft hij een vinger aan de pols in Schotland, weet hij precies wat er speelt', zegt Crawford.

Van de Britse premier Cameron kun je dat volgens hem niet zeggen. 'Die heeft een Schotland-adviseur aangesteld die ooit heeft meegeholpen om de hier zo gehate poll tax in te voeren.'

Op de achtergrond bij de huidige onafhankelijkheidsstrijd spelen twee ontwikkelingen.

De eerste is de positie van Londen, de hoofdstad die op een stadstaat begint te lijken. In vergelijking met landen als Duitsland, Italië en de Verenigde Staten is het Verenigd Koninkrijk centralistisch, iets waarin de oprichting van regionale parlementen weinig verandering heeft gebracht. 'Het lijkt erop alsof de Schotse nationalisten onafhankelijkheid willen van Londen, in plaats van Engeland', schreef de Schotse auteur Alan Massie onlangs schertsend in The Daily Telegraph. Volgens Salmond kan een 'vrij Schotland' een tegenwicht vormen tegen de metropool Londen en de balans herstellen.

Dit streven valt samen met de voortdurende desintegratie van het Britse wereldrijk en de opkomst van het regionalisme. In Wales groeit het zelfbewustzijn, de Cornish hebben van de EU de status van officiële minderheidsgroepering gekregen, Noord-Ierland kruipt naar de Ierse republiek en zelfs op de Shetlands klinkt een roep om onafhankelijkheid. De Schotten zijn het verst gevorderd, simpelweg omdat het tot voor de Act of Union een zelfstandig land was en nog steeds een herkenbare cultuur heeft, met eigen papiergeld, rechtssysteem, onderwijssysteem, kledinglijn en voetbalcompetitie.

Een vertrek van Schotland uit de Unie zal niettemin tot boeiende complicaties leiden. Wat moet er met de vlag gebeuren? Met de nucleaire onderzeeërs? Komen er weer grensposten? Krijgen de Schotten in Engeland een Brits paspoort, en de Engelsen in Schotland een Schots document? Gaan ze in aparte tijdzones leven? Heeft iemand gedacht aan Noord-Ierland, dat er een beetje bij komt te liggen als het Alaska van het Verenigd Koninkrijk? Krijgt Schotland een eigen munt? Wat gebeurt er met de BBC in Schotland? Wat wordt het volkslied?

undefined

Europese Unie

Een van de grootste vraagstukken is het lidmaatschap van de Europese Unie. In Brussel klinken sceptische geluiden over de Schotse onafhankelijkheid. Commissievoorzitter José Manuel Barroso heeft de Schotten gewaarschuwd dat toetreding geen uitgemaakte zaak is, wijzend op de tegenstand die Spanje en mogelijk ook Frankrijk zullen bieden, landen die zelf te maken hebben met opstandige regio's. De Catalanen mogen er binnenkort zelfs over stemmen. Salmond verwacht geen problemen en denkt dat de EU het niet kan maken zijn land buiten de exclusieve club te houden.

De ironie is dat Brussel het regionalisme stimuleert, onder meer door de structuurfondsen die in Schotland veel hebben betekend voor het toerisme en de aanleg van windmolenparken. De SNP staat bekend als eurogezind en heeft 'onafhankelijkheid binnen Europa' als motto. Salmond wil onder het Londense juk vandaan, maar heeft er geen moeite mee dat het land mede door Brussel wordt geregeerd. En voor veel stemmers zal het de mentale stap kleiner maken. De Schotten kunnen op eigen benen staan, maar staan als EU-lid niet alleen in de boze buitenwereld.

Dat is niet alleen Salmonds heimelijke strategie, maar ook het model waarop de Vlaamse nationalist Bart De Wever hint. 'Ik vermoed dat Europa ook de 21ste eeuw doorkomt en steeds meer bevoegdheden naar zich toe zal trekken, zodat we overmorgen wakker worden zonder tussenniveau', zei hij in de afgelopen verkiezingscampagne.

De Wever zei erbij dat het niet zijn ambitie is wakker te worden zonder België, maar Vlaanderen als EU-lid kan hij zich dus wel voorstellen. Zodoende kan de Schotse onafhankelijkheid leiden tot een kettingreactie in de richting van een Europa van de regio's.

Andrew Fletcher of Saltoun zou het prachtig hebben gevonden.

75 STATEN

undefined

Heinekens Eurotopia

Small is beautiful moet Freddy Heineken hebben gedacht toen hij in 1992 zijn boekje The United States of Europe (a Eurotopia?) presenteerde. Daarin ontvouwde hij een plan voor een Europese Unie van 75 staten, ieder met maximaal 10 miljoen inwoners. De bierbrouwer splitste Nederland in drieën. De gedachte: zonder machtige, grote landen heeft de Europese Unie meer kans op stabiliteit, gelijkheid en vrede. Kleinere deelstaten zouden bovendien efficiënter zijn.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden