Strijdbaar en zakelijk voor het milieu

Schande, riepen vissers en de minister over de actie tegen overbevissing, toen blokken steen op de zeebodem werden gedumpt. De directeur van Greenpeace Nederland bleef er rustig onder....

Ze is bepaald vasthoudend, doelgericht en doortastend, zeggen vriend en vijand. Vriendin Caroline van Dullemen, directeur van World Granny: ‘Na de presentatie van Al Gore’s film An Inconvenient Truth, twee jaar geleden, stonden we met een paar vriendinnen van ons clubje damesdirecteuren bij elkaar. Opeens zei ze: ‘Kom op meiden, hier loopt het halve kabinet rond, zomaar in het wild. Aan het werk.’ En ze stapte prompt op premier Balkenende af.’

PvdA-voorzitter en vriendin Lilianne Ploumen: ‘Veel mensen dachten: laat ik de premier nu maar even niet lastig vallen. Maar zoals Liesbeth het aanpakte zag het er volstrekt vanzelfsprekend uit, ook voor de premier. Natuurlijk moest hij nu even met haar spreken.’

Soms pakt haar vasthoudendheid minder gelukkig uit. Toen schoolkinderen twee weken geleden hun visie op zeereservaten aanboden aan minister Verburg van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, bleef Van Tongeren er nadrukkelijk bijstaan, ondanks herhaalde verzoeken van de minister om even alleen met de kinderen te zijn.

Het was niet de enige aanvaring die Van Tongeren had met de CDA-bewindsvrouw, de afgelopen weken. Verburg sprak haar afkeuring uit over het storten van basaltblokken, door Greenpeace, op de Duitse zeebodem, om het pleidooi voor beschermde gebieden in zee kracht bij te zetten. Vissers noemden de actie crimineel en vreesden dat hun boten zouden kapseizen als ze een van de blokken in hun netten zouden krijgen.

Van Tongeren verdedigde zich. ‘Ik hoorde haar op de radio’, zegt Hein-Anton van der Heijden, die zich als politicoloog op de Universiteit van Amsterdam al jaren verdiept in de strategie van milieuorganisaties. ‘Ze bleef heel rustig, zakelijk en rationeel onder allerlei irrationele beschuldigingen. Die weerlegde ze systematisch, met kennis van zaken.’

In NOVA greep Van Tongeren in een rechtstreeks gesprek met de minister de kans om te wijzen op de al dertien jaar durende gesprekken over beschermde gebieden op zee, terwijl de minister grimmig bleef herhalen: ‘Kom aan tafel.’

Aan welke tafel, vroegen ook collega-organisaties als het Wereld Natuur Fonds en Stichting de Noordzee zich af. Want ook zij wisten van geen recent overleg, zo lieten zij de minister gisteren per brief weten.

Van Tongeren is zakelijk en heeft relativeringsvermogen, zeggen haar vrienden. ‘Het is niet zo heel belangrijk als de minister onaardig tegen mij is’, zegt ze zelf.

Die zakelijkheid komt dezer dagen goed van pas. Mirjam de Rijk, directeur van Natuur en Milieu: ‘Ik ben blij dat ze stevig is gaan terugvechten toen de kritiek kwam op die stenenactie. Ze is niet bang.’

‘En ze heeft overtuigingskracht’, zegt Boudewijn Poelmann, directeur van de Nationale Postcodeloterij. ‘Ik werd vanwege die actie gebeld door VVD-Kamerlid Aptroot: of we niet eens moesten stoppen met onze steun aan Greenpeace. Ik heb haar gebeld en binnen de kortste keren was het me duidelijk dat we de samenwerking juist vooral moesten voortzetten.’

Hein-Anton van der Heijden: ‘Die actie met die blokken is helemaal niet zo bijzonder, maar het wordt nu geplaatst in een ander kader: zijn dit soort acties toelaatbaar? Je kunt de reacties niet los zien van de kwestie Duyvendak, de kwestie Cramer en de discussie over ‘fout hout’ van Milieudefensie. De milieubeweging staat in een kwaad daglicht. De volwassenheid van die clubs en van hun leiders moet nu blijken. Ik heb de indruk dat Van Tongeren dat goed doet.’

Strijdbaar en idealistisch was Van Tongeren naar eigen zeggen altijd al. Haar grootouders begonnen een weeshuis, haar ouders waren betrokken bij kerkelijk werk, zelf haalde ze als kind al oude kranten op voor Biafra en voor vluchtelingen uit Oeganda. ‘Ik identificeer me met mensen als Gandhi en de Dalai Lama,’ zei ze vier jaar geleden in een interview.

Maar toen ze in 1983 was afgestudeerd (eerst rechten aan de Vrije Universiteit, daarna internationaal recht aan de Universiteit van Amsterdam) werd ze, zoals velen in die tijd, werkloos. Ze deed een poosje vrijwilligerswerk, maar al vrij snel ging ze met haar toenmalige, Australische vriend naar Australië. ‘We zeiden: in plaats van hier in hetzelfde kringetje te blijven ronddraaien, kunnen we ook een tijdje daarheen.’ Ze bleef zeven jaar in Australië. Ze leefde zich uit in ‘jongenssporten’ als parachutespringen, diepzeeduiken, motorrijden en zeezeilen, maar volgde ook een managementopleiding voor public services en kwam, via vrienden, in de hulpverlening terecht. Ze werkte in de daklozenzorg en zette een opvangcentrum op voor slachtoffers van seksueel geweld.

Toen haar relatie stukliep ging ze een lange zomer naar Nederland. ‘Ik merkte wat ik al die tijd gemist had: het debat, de cultuur, en het Nederlandse gevoel voor humor.’ Ze besloot te blijven.

Ze werkte bij welzijnsorganisaties, bij de provincie Noord-Holland, en was directeur van de sociale dienst in Purmerend. ‘Een stoere, inspirerende vrouw’, zegt beleidscoördinator Pieter Janssen. ‘Jammer genoeg ging ze snel weer weg. Ik begreep het wel. Greenpeace, dat was voor haar een droombaan.’

‘Hier kwam alles bij elkaar wat ik wilde’, zei ze zelf. ‘Mijn Engels, mijn afstuderen op zeerecht.... Ik dacht: walvissen in nood, ik spring er desnoods zelf tussen.’

Ze werd vooral aangenomen vanwege haar managementscapaciteiten. Niet zo gek, vinden mensen uit de milieubeweging, want waar Greenpeace International de grote lijnen uitzet, moeten de landelijke afdelingen vooral efficiënt en slagvaardig zijn. Liesbeth van Tongeren stelt overigens dat Greenpeace Nederland wel degelijk grote invloed heeft op het beleid.

‘Liesbeth heeft rust in de tent gebracht’, zegt vriend Derk Byvanck, jurist en oud-directeur van Greenpeace in het Midden-Oosten. ‘Non-gouvernementele organisaties staan nogal eens bol van gedoe en ruziënde mensen. Daar was Greenpeace geen uitzondering op. Een klein bedrijf, met veel ambitieuze, idealistische mensen. Dat geeft veel spanning.’

Het probleem bij Greenpeace was, in de woorden van Van Tongeren, dat ‘iedereen zich met alles bemoeide. Aan enthousiasme en idealisme was hier geen gebrek. Ik heb geprobeerd er professionalisme aan toe te voegen’, zegt ze.

‘Liesbeth heeft in vijf jaar tijd helderheid gekregen in de organisatie’, zegt Femke Bartels, hoofd campagnes bij Greenpeace Nederland. ‘Ze heeft procedures ingevoerd waardoor we niet steeds verzanden in oeverloze discussies. Greenpeace is veel efficiënter en beter geworden. We kunnen nu weer meer naar buiten om daar ons werk te doen.’

Psycholoog en goede vriend Manfred van Doorn: ‘Toen zij kwam, waren er in de organisatie allerlei eilandjes. Actievoerders voerden intern strijd met andere actievoerders. Zij heeft de organisatie transparant gemaakt en ze heeft saamhorigheid gecreëerd.’

Toch leek het aanvankelijk mis te gaan. Niet lang na haar aantreden meldde Van Tongeren dat Greenpeace niet langer actie zou voeren tegen de zeehondenjacht in Canada. Daar waren argumenten voor, maar de boodschap dat het nu moest gaan over overbevissing, klimaatverandering en ontbossing en niet meer over zeehondjes, werd als uitermate kil gezien.

Een gebrek aan warmte, dat wordt Van Tongeren wel vaker verweten. Dat geldt zeker voor haar tegenstanders. Bij grote bedrijven met wie Greenpeace te maken heeft, is het verwijt dat het moeilijk is om persoonlijk met haar in contact te komen.

Manfred van Doorn, die Van Tongeren ontmoette tijdens een van zijn persoonlijkheidstrainingen en die haar nog steeds bijstaat bij mediaoptredens (‘We bellen altijd vooraf en achteraf.’) meent dat ze op velen wel erg zakelijk overkomt. ‘Liesbeth is hoogbegaafd. De keerzijde van hoogbegaafde mensen is dat ze sociaal wat ongevoelig kunnen overkomen. Liesbeth stapt soms wat snel over weerstanden heen. Mensen voelen zich soms een pion in een spel.’

‘Maar Liesbeth is absoluut niet kil’, zegt Gerrard Boot, jurist en tot voor kort bestuurlid bij Greenpeace Nederland. ‘Ze is wel iemand van de rationele discussie. Je kunt de harten van mensen winnen door je stelselmatig te laten fotograferen met een zeehondje, maar dat vindt zij niet eerlijk. Ze wil niet inspelen op zieligheid.’

Derk Byvanck: ‘Vrouwelijke leiders wordt al snel koelheid verweten. Als Liesbeth meer gevoeligheid zou tonen, dan zou de kritiek al gauw zijn dat ze te emotioneel was. Maar ik ken haar ook als een bewogen en verantwoordelijke moeder voor haar zoontje. Privé is ze heel bescheiden. Heel sympathiek, nooit uit de hoogte. En ze kan heel hard lachen.’

Kritiek op Van Tongeren komt wel van sommige natuur- en milieuorganisaties. Zij vinden dat Greenpeace nogal solistisch opereert, weinig samenwerkt en afstemt met andere clubs. Bovendien worden de actiemethoden nogal eens gedateerd genoemd. ‘Greenpeace zou moeten vernieuwen’, aldus een anonieme criticus. ‘Ze moeten af van die eeuwige acties met die boten. Liesbeth is daar wel mee begonnen, maar de vernieuwing lijkt gestokt.’

Ook volgens Hein-Anton van der Heijden spreken de acties van Greenpeace niet meer zo tot de verbeelding. ‘Terwijl dat juist heel belangrijk is voor een club die afhankelijk is van donateurs.’

Toch is die vernieuwing nog niet voorbij, vermoedt Lilianne Ploumen. Volgens haar heeft Van Tongeren zich pas na een paar jaar gerealiseerd ‘hoeveelheid vrijheid je eigenlijk hebt bij Greenpeace. Ik denk dat ze zich nu pas begint te ontwikkelen als inhoudelijk boegbeeld.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden