Strijd rond Victoire Ingabire

Met haar gevangenistuniek en kaalgeschoren hoofd is ze het symbool geworden voor de oppositie.

Eskinder Nega Ethiopië Journalist die tot 18 jaar veroordeeld werd vanwege zijn kritische artikelen over de Ethiopische regering. Beeld Shwan Dler Qaradaki & Johannes Hoie
Eskinder Nega Ethiopië Journalist die tot 18 jaar veroordeeld werd vanwege zijn kritische artikelen over de Ethiopische regering.Beeld Shwan Dler Qaradaki & Johannes Hoie

De Nederlandse advocate Caroline Buisman zit in een klein kamertje. Er staan een paar stoelen en een tafel. Aan de muur hangt een foto van de president van Rwanda. Het is woensdag 18 mei van dit jaar. Tegenover haar zitten drie Rwandese ambtenaren die haar al bijna drieënhalf uur verhoren. Buisman, een frêle vrouw van 40 met dun blond haar, heeft een papiertje gekregen in het Engels waarop staat dat ze het land acht dagen eerder 'met bedrog en manipulatie' binnen is gekomen. Of ze even wil tekenen.

Ze tekent, maar pas nadat de passage over manipulatie is verwijderd. Een dag later zit ze in het vliegtuig naar Nairobi. Ze is boos op de Rwandese autoriteiten, die haar het land hebben uitgezet en niet hebben toegestaan dat ze haar cliënte ontmoette. Of is ze naïef geweest? Ze is met een toeristenvisum het land binnengegaan, nadat haar verzoek voor een werkvisum wekenlang onbeantwoord was gebleven. Nu lijkt alles voor niks geweest. Ze denkt: waar ben ik aan begonnen? Hoe kan ik de verdediging voeren van een vrouw die ik nog nooit heb ontmoet?

Caroline Buisman. Beeld
Caroline Buisman.Beeld

Gezicht van de oppositie

Die vrouw is Victoire Ingabire (1968), in haar eentje het charismatische gezicht van de oppositie in Rwanda. Zestien jaar lang, van 1994 tot 2010, woont Ingabire in Nederland met haar man en drie kinderen. Vanuit het kleine plaatsje Zevenhuizen in Zuid-Holland probeert ze met haar partij het steeds autoritair wordende bewind in Rwanda aan de kaak te stellen.

Alles verandert op 16 januari 2010, wanneer Ingabire rond drie uur lokale tijd landt op het vliegveld in de Rwandese hoofdstad Kigali. Tegen de toegestroomde pers zegt ze dat ze is teruggekomen om mee te doen aan de presidentsverkiezingen later dat jaar. Ze zegt een einde te willen maken aan de dictatuur, de armoede, de honger en de corruptie - alles op vreedzame wijze.

Dan doet Ingabire iets dat haar later vaak verweten zal worden. Vanaf het vliegveld gaat ze direct naar het monument in Gisozi, dat gebouwd is ter nagedachtenis aan de genocide van 1994. Naar schatting 800 duizend tot een miljoen Rwandezen werden in honderd dagen vermoord, van wie de meerderheid Tutsi's. Maar Ingabire, een Hutu, houdt bij het monument een controversiële toespraak waarin ze verwijst naar de duizenden vermoorde Hutu's die 'volstrekt genegeerd zijn' in de herdenkingen.

Tienduizenden Hutu's gedood

In het Rwanda van na 1994, weet ook Ingabire, is dat vloeken in de kerk. Onder president Paul Kagame, een (Tutsi) generaal van het Rwandese Patriottische Front (RPF) die aan de macht is sinds 2000, geldt een versie van de geschiedenis die geen grijstinten kent. Het zijn de Tutsi's die uitgemoord zijn, punt uit. Verwijzingen naar de etnische identiteiten 'Hutu' en 'Tutsi' zijn sowieso verboden sinds 2003. Daarmee wordt verzwegen dat de RPF bij het stoppen van de genocide en de daaropvolgende oorlog in Oost-Congo tienduizenden Hutu's gedood heeft.

Nog maar enkele uren terug in het land kiest Ingabire gelijk voor de confrontatie.

Daarna gaat het snel. De Rwandese kranten die aan de leiband lopen van de regering, schrijven dat ze aan 'divisionisme' doet, oftewel het zaaien van verdeeldheid. Ook zou ze vanuit Nederland steun hebben gegeven aan de verboden Hutu-rebellenbeweging FDLR, al ontbreken daarvoor de bewijzen. De FDLR trekt al jaren moordend door de bossen van Oost-Congo en zint op manieren om de regering-Kagame omver te werpen. Ingabire wordt aangeklaagd voor het aanhangen van een 'genocide ideologie', het opruien van de bevolking tegen de staat en het steunen van een 'terroristische organisatie'. Ze krijgt acht jaar cel. Later wordt dat opgehoogd naar vijftien jaar door het Hooggerechtshof.

Geen eerlijk proces

Het Europees Parlement en Human Rights Watch oordelen dat haar proces niet eerlijk verloopt. Er zou geknoeid zijn met het bewijs, en in de media bemoeit Kagame zich al voor de uitspraak met de zaak. De Nederlandse ambassade - eveneens aanwezig bij de zittingen - noemt het proces wél eerlijk. Nederland en Rwanda zijn partnerlanden, door de jaren heen zijn er miljoenen aan ontwikkelingsgeld gestoken in de verbetering van het rechtssysteem. Dat geld dicteert de relatie, zo lijkt het. In Nederland ligt een arrest dat genocideverdachten uitleveren aan Rwanda mogelijk maakt, ook al zijn er internationaal grote twijfels over de onafhankelijkheid van de rechters en de competentie van advocaten. Zo laadt Den Haag de verdenking op zich dat het zich stil houdt om de eigen investeringen niet teniet te doen.

De informatie die toenmalig ambassadeur Frans Makken (nu ambassadeur in Kenia) aan de Nederlandse regering stuurt en die zo zijn weg vindt naar de Tweede Kamer, noemt Ingabire 'bevooroordeeld'. Ze beschrijft in haar boek Rwanda - Entres les quatre murs du 1930 hoe de ambassadeur drop en koekjes voor haar meeneemt uit Nederland, maar ook hoe hij de in haar ogen oneerlijke rechtsgang blijft verdedigen. 'Ambassadeur Makken weet heel goed dat het regime van Paul Kagame een dictatoriaal regime is.' Het ministerie van Buitenlandse Zaken zegt desgevraagd dat de ambassadeur 'goed heeft gehandeld'.

Nederlandse advocaat

Enkele weken na haar korte Rwandese avontuur zit Caroline Buisman in een koffiehuis in Amsterdam. Ze praat honderduit. Soms moet ze de Nederlandse woorden zoeken bij het Engels - zo gewend is ze aan het jargon van de internationale rechtspraak.

Wat een Nederlandse advocate te zoeken heeft bij een veroordeelde politica in een Rwandese cel? 'Ik ben benaderd omdat ze zelf een Nederlandse advocaat wilde', zegt Buisman. 'Waarschijnlijk omdat ze weet dat ze dan meer media-aandacht krijgt. En ik heb sterke gevoelens bij Rwanda. Het is een paranoïde maatschappij geworden, een honderd procent politiestaat. Iedereen bespioneert iedereen. Het proces tegen Victoire staat symbool voor alles wat mis is in het land.'

Buisman trekt op met twee andere advocaten: de Rwandees Gatera Gashabana en de Brit Iain Edwards. In hun ogen is het niet alleen Ingabires lot, maar dat van Rwanda dat op het spel staat. 'Internationale aandacht voor de dagelijkse realiteit van de Rwandese oppositie is op zichzelf al een doel', zegt Buisman.

Hoger beroep bij een internationale rechtbank

Na de veroordeling hebben de drie besloten dat er nog een laatste uitweg is: een hoger beroep bij een internationale, niet-Rwandese rechtbank. Die route loopt via het Afrikaanse Hof voor de rechten van de mens in Arusha (Tanzania). Dat Hof wordt voor dit soort zaken maar door 6 van de 54 Afrikaanse landen erkend. Edwards: 'Het voordeel is dat een niet-Rwandese rechter zich zo kan uitspreken over de vraag of haar proces eerlijk is geweest.'

Rwanda doet wat het kan om dat te voorkomen. Vier dagen voordat de rechters van het Hof in maart van dit jaar de zaak in behandeling zouden nemen, zei Rwanda - tot dat moment het zevende lid - het Hof niet langer te erkennen voor klachten van individuen. De rechters hielden voet bij stuk. De terugtrekking wordt pas na een jaar van kracht, redeneerden ze, zodat ze nog tot maart 2017 hebben om tot een uitspraak te komen.

Ingabires partij, FDU-Inkingi, heeft zich nooit officieel mogen registreren, en geldt daarom als verboden. Het helpt niet dat zich in de rangen van de partij mensen bevonden die verdacht werden van medeplichtigheid aan de genocide.

Guilt by association

Iedereen die zich met Ingabire inlaat, lijkt het, heeft in Rwanda iets uit te leggen. Ook haar advocaten. Als Buisman tijdens een zitting bij het Gerechtshof in Den Haag (in een andere zaak) verklaart dat Rwanda de herdenking van de genocide voor politieke doeleinden gebruikt, verstuurt de Rwandese ambassade in Den Haag een persbericht waarin ze beticht wordt van het 'trivialiseren' van de genocide. Een Rwandese lobbyorganisatie verklaart haar in de pers tot 'genocide-ontkenner'. Ze krijgt een vreemde e-mail met persoonlijke informatie die haar de indruk geeft dat ze tot in Nederland wordt gevolgd.

Buisman: 'Het is guilt by association. Tot voor kort betekende ik niks voor Rwanda, maar na mijn uitzetting maak ik me zorgen. Ze proberen mijn geloofwaardigheid aan te vallen.'

Genocide-ontkenner

Buisman heeft besloten niet terug te gaan. 'Ze bestempelen me als genocide-ontkenner, en daar kun je voor gearresteerd worden. Dan ga ik liever niet.' Ze geeft het voorbeeld van de Amerikaanse advocaat Peter Erlinder, die als controversieel bekendstaat omdat hij openlijk betwijfelt of de moordpartijen tegen de Tutsi's een genocide waren. Hij ging in 2010 naar Rwanda met de bedoeling om Ingabire bij te staan, maar werd na een paar dagen bij het ontbijt in zijn hotel opgehaald door de politie en zat een maand vast.

Alleen de meest doorgewinterde advocaten blijven overeind in een politiek gevoelige zaak als die van Ingabire. 'Je moet je mond houden buiten de rechtszaal, en oppassen wat je zegt tegen mensen in restaurants en bars', zegt Buismans collega Edwards. 'Dat geeft aan hoe Rwanda er nu voor staat: alleen uitspraken die in lijn liggen met wat de regeringspartij vindt, zijn toegestaan.' Uit een recent ambtsbericht van Buitenlandse Zaken: 'Wie niet meegaat in zijn (Kagame, red.) gedachtegang wordt aangemerkt als verrader - of erger.'

Buisman weet dat ze hard op weg is om net als Erlinder tot staatsvijand te worden verklaard. 'Rwanda maakt iedere criticus zo tot activist. Door alle intimidaties word je óf boos, óf bang. Ik moet als advocaat natuurlijk oppassen met wat ik zeg, maar ik merk dat ik steeds bozer word.'

Gevangenis 1930

Zes jaar na haar terugkeer naar Rwanda is Victoire Ingabire met haar roze gevangenistuniek, brilletje en kaalgeschoren hoofd een symbool geworden voor de oppositie. Ze zit opgesloten in de zwaarbeveiligde Gevangenis 1930 in Kigali, en komt normaliter pas in 2028 vrij.

De route via het Afrikaanse Hof is de laatste die nog niet geprobeerd is. Later dit jaar volgt waarschijnlijk een uitspraak. Die kan pijnlijk worden voor Rwanda, denkt advocaat Edwards. 'De rechters hebben genoeg bewijzen dat haar proces oneerlijk was. Vergeet niet dat Rwanda zwaar leunt op internationale donoren. President Kagame doet graag alsof hij niets geeft om wat de buitenwereld over Rwanda zegt, maar het tegendeel is waar.'

Een politiek beladen uitspraak, oké, maar strafvermindering of vrijlating? Dat lijkt een onhaalbare kaart. 'Voor het regime is het ondenkbaar dat Ingabire eerder vrijkomt', aldus Filip Reyntjens, specialist Grote Merengebied verbonden aan de Universiteit van Antwerpen. 'Rwanda is een de facto eenpartijstaat. De regering ziet haar als een bedreiging, en vreest dat ze populair is onder de Hutu-bevolking.'

Denkt Caroline Buisman dat er kans is op succes? In het koffiehuis is ze even stil voor ze antwoordt. 'Het Hof heeft vooral symbolische waarde. Uitspraken zijn niet bindend, Rwanda zal Ingabire echt niet zomaar vrijlaten. Maar ik geloof in haar onschuld.'

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel stond dat Nederland genocideverdachten heeft uitgeleverd aan Rwanda. Dat klopt niet. Wel ligt er een arrest dat uitlevering mogelijk maakt, en zijn er Rwandezen Nederland uitgezet van wie het vermoeden bestond dat ze in Rwanda vervolgd zouden worden.

Rwandese genocide: hoeveel mensen kwamen om?

Algemeen wordt aangenomen dat tijdens de Rwandese genocide tussen de 800 duizend en miljoen mensen omkwamen in ruwweg honderd dagen tijd, van wie het merendeel Tutsi. Die opvallend ruime schatting heeft een oorzaak: vóór de genocide is nog een volkstelling (1991) uitgevoerd, erna niet meer, omdat de Rwandese regering dat tegenhield. Daardoor is onduidelijk hoeveel mensen er precies ontbraken, en kan Kagames regering claimen dat alleen Tutsi's het slachtoffer zijn geweest van de moordpartijen.

Filip Reyntjens (Universiteit van Antwerpen) heeft een rekenmodel gemaakt op basis van waarvan hij tot 1,1 miljoen doden komt, van wie 600 duizend Tutsi's en 500 duizend Hutu's. Maar suggereren dat aan beide kanten ongeveer evenveel doden zijn gevallen in een 'onoverzichtelijke burgeroorlog' zoals onder meer de Amerikaanse advocaat Peter Erlinder doet, klopt volgens Reyntjens niet. 'Men vergeet dat er voor de genocide veel minder Tutsi's in Rwanda waren dan Hutu's. Percentueel is driekwart van de Tutsi's vermoord, tegen een kleine 10 procent van de Hutu's. Tegen de Tutsi's is een georganiseerde genocide geweest, terwijl het plaatje bij de moordpartijen op de Hutu's diffuser is. Tienduizenden zijn door de RPF vermoord of kwamen om door epidemieën in Congolese vluchtelingenkampen, anderen werden gedood als wraak of als gevolg van landjepik.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden